Chế độ mới của Iran sẽ khác biệt ra sao?

Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ký thỏa thuận ngừng bắn với Iran trong bữa tối tại Cung điện Versailles tháng trước, nhiều người đã nhận thấy một sự trớ trêu.

Chủ nhà, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, có thể muốn đảm bảo Bản ghi nhớ (MoU) được ký kết trước khi ông Trump thay đổi ý định, và có lẽ đã tính toán rằng Đại sảnh Kiếng được mạ vàng sẽ làm hài lòng vị khách của mình.

Nhưng việc lựa chọn địa điểm này chắc chắn đã dẫn đến sự so sánh giữa thỏa thuận dài một trang rưỡi này và Hiệp ước Versailles cực kỳ dài, được ký năm 1919 vào cuối Thế chiến thứ nhất.

Hiệp ước năm 1919 đã định hình lại châu Âu, nhưng những yêu cầu về khoản bồi thường khổng lồ trong đó đã khiến nước Đức tức giận và thấy cay đắng, đồng thời góp phần tạo tiền đề cho một cuộc chiến tranh toàn cầu khác chỉ 20 năm sau đó.

Liệu thỏa thuận với Iran, khác biệt ở nhiều khía cạnh, có thể vẫn bị coi là điều tương tự?

Gần ba tuần sau, một lệnh ngừng bắn mong manh vẫn được duy trì. Nhưng sau một số cuộc xung đột nhỏ trong và xung quanh Eo biển Hormuz, và khi mà không một vấn đề nào dẫn đến chiến tranh được giải quyết, tình hình ở Trung Đông trông vẫn bấp bênh như trước nay.

Trong khi đó, Iran đang trải qua một sự thay đổi sâu sắc.

Đất nước đang nói lời tạm biệt với cựu lãnh đạo tối cao, Ali Khamenei, người đã bị giết hơn bốn tháng trước trong các cuộc không kích phối hợp tàn khốc của Mỹ và Israel, sự kiện đã khởi đầu cuộc chiến và làm suy yếu phần lớn chế độ ở Tehran.

Đây là một thời khắc quan trọng: một lời nhắc nhở lớn rằng thế hệ cũ đã nhường chỗ cho thế hệ mới. Và cùng với những gương mặt mới là một cách tiếp cận mới với những hệ quả riêng.

Mỹ và Israel có thể đã đưa nhiều nhà lãnh đạo tiền nhiệm của đất nước đến cái chết sớm, nhưng liệu thay thế họ là những kẻ thù thậm chí còn đáng gờm hơn?

Sắp xếp lại bàn cờ

"Cuộc chiến này có tầm ảnh hưởng và quy mô lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta đã đánh giá từ trước đến nay," Vali Nasr, giáo sư quan hệ quốc tế và nghiên cứu Trung Đông tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp Johns Hopkins, nói với tôi.

"Tất cả các cuộc chiến lớn ở quy mô này cuối cùng đều làm thay đổi cục diện chính trường," ông nói. "Cuộc chiến này sẽ làm điều đó với Trung Đông."

Hồi tháng Một, Iran bị tàn phá bởi các cuộc biểu tình của người dân mà cả ông Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đều dự đoán có thể báo hiệu sự sụp đổ của Cộng hòa Hồi giáo.

Nền kinh tế Iran đã bị tàn phá sau nhiều thập kỷ dưới sự trừng phạt quốc tế. Quốc gia này cũng vẫn còn bị tổn thương nặng nề sau cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Mỹ và Israel sáu tháng trước đó.

Chương trình hạt nhân của Iran, từ lâu đã là một công cụ ngoại giao để gây sức ép, đã không bị xóa sổ như ông Trump từng khoe, nhưng cũng thiệt hại đáng kể.

Vị trí của kho dự trữ uranium của nước này, được cho là đủ để chế tạo 10 hoặc 11 vũ khí hạt nhân nếu được làm giàu thêm, vẫn chưa rõ ràng, nhưng phần lớn được cho là bị chôn vùi dưới đống đổ nát gần khu phức hợp hạt nhân Isfahan.

Xa hơn nữa, "Trục Kháng chiến" của Iran, một liên minh lỏng lẻo gồm các lực lượng ủy nhiệm và đồng minh khắp Trung Đông, đã trải qua một loạt thất bại lớn.

Tại Syria, chế độ của Bashar al-Assad, đồng minh thân cận của Iran, đã sụp đổ chỉ trong vài tuần hỗn loạn cuối năm 2024.

Tại Lebanon, Israel đã ám sát các thành viên hàng đầu của nhóm Hezbollah do Iran hậu thuẫn và làm suy yếu lực lượng chiến đấu của nhóm này bằng các thiết bị liên lạc vô tuyến và máy bộ đàm phát nổ.

Tại Dải Gaza, một đồng minh khác của Iran, Hamas, cũng chịu chung số phận. Israel đã đáp trả các cuộc tấn công tàn khốc của nhóm này vào tháng 10/2023 bằng một cuộc tấn công không ngừng nghỉ, tàn phá phần lớn Gaza và giết chết hàng chục ngàn thường dân.

Và khi để đáp trả cuộc chiến Gaza, lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn ở Yemen phóng tên lửa đạn đạo vào Israel và bắt đầu tấn công tàu thuyền trên Biển Đỏ. Israel, Mỹ và Anh đều đã phát động các cuộc phản công, một số nhắm vào giới lãnh đạo của nhóm này.

Sau rất nhiều thất bại trong nước và quốc tế, dư luận cho rằng Iran đang ở trong tình trạng vô cùng dễ bị tổn thương. Tờ New York Times đưa tin rằng ông Trump đã nhận được một số báo cáo tình báo cho thấy Iran yếu hơn bao giờ hết kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.

Viễn cảnh nước này có thể cầm chân Mỹ và Israel dường như đã là điều không tưởng.

Thế nhưng, điều đó đã xảy ra. Cộng hòa Hồi giáo vẫn tồn tại, một phần nhờ khả năng phong tỏa một trong những tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới, Eo biển Hormuz, và bóp nghẹt nền kinh tế toàn cầu.

Tehran có lợi thế không?

Tổng thống Trump thường nói rằng ông đã đạt được sự thay đổi chế độ ở Iran. Ông Vali Nasr không phản đối, nhưng cho rằng điều này thực sự có lợi cho Tehran.

"Một thế hệ hoàn toàn mới đã lên nắm quyền," ông nói. "Họ có một chương trình nghị sự rất rõ ràng. Họ đã quản lý cuộc chiến và giờ họ cũng sẽ quản lý cả hòa bình."

Ông Nasr nói rằng ban lãnh đạo mới không phải là những người mà Washington thường gọi là "những nhà tư tưởng cực đoan mơ hồ", mà là những nhà lãnh đạo hậu cách mạng tập trung mạnh mẽ vào việc bảo vệ nhà nước và sẵn sàng hành động quyết đoán hơn những người tiền nhiệm.

Ở tuổi 56, nhà lãnh đạo tối cao mới của đất nước, Mojtaba Khamenei, trẻ hơn cha mình, Ali Khamenei, 30 tuổi. Ali Khamenei được cho là đã yếu khi bị ám sát vào đầu cuộc chiến.

Tổng thống Masoud Pezeshkian lớn tuổi hơn, ở tuổi 71, nhưng thế hệ đã tiến hành cuộc cách mạng năm 1979 đều đã qua đời.

Hai nhân vật chủ chốt, Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Ghalibaf và Tổng tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Ahmad Vahidi, đều ở độ tuổi 60.

Giống như nhà lãnh đạo tối cao mới, cả hai đều có mối liên hệ mật thiết với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) đầy quyền lực.

"Họ là những người con của cuộc cách mạng," Sanam Vakil, giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại viện nghiên cứu Chatham House ở London, nhận định.

"Một người 86 tuổi không còn dẫn dắt con tàu của Cộng hòa Hồi giáo nữa. Ali Khamenei chính là yếu tố kìm hãm lớn nhất đối với sự phát triển của hệ thống."

Trong nhiều thập kỷ, Khamenei thận trọng theo đuổi chiến lược đôi khi được gọi là "không chiến tranh, không hòa bình".

Những người kế nhiệm ông táo bạo hơn, phát động các cuộc tấn công vào các căn cứ quân sự của Mỹ trên khắp khu vực và sau đó, chỉ vài tuần sau, sẵn sàng ngồi xuống và đàm phán chấm dứt chiến tranh với những điều khoản mà, thoạt nhìn, không hề làm nhục Tehran.

"Họ đã cho thấy rằng họ sẵn sàng tham gia vào chiến tranh một cách hung hăng hơn nhiều so với thế hệ trước," ông Nasr bình luận.

Khi ông Trump ra lệnh không kích giết chết cựu chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Qasem Soleimani vào năm 2020, Iran đã cố tình báo trước ý định trả đũa trước khi phóng 12 tên lửa đạn đạo vào các căn cứ của Mỹ ở Iraq. Không có binh sĩ Mỹ nào thiệt mạng.

Sáu binh sĩ Mỹ đã thiệt mạng ở Kuwait. Hàng trăm người bị thương trong các cuộc giao tranh.

Việc Iran sẵn sàng tấn công các đồng minh Vùng Vịnh của Mỹ, nhắm mục tiêu vào tàu thuyền và đóng cửa Eo biển Hormuz - một tuyến đường vận chuyển quan trọng - dường như cũng khiến Nhà Trắng bất ngờ.

Trong nhiều thập kỷ, Washington đã tìm cách kiềm chế Iran thông qua mạng lưới các cơ sở quân sự và mối quan hệ đang phát triển với các quốc gia Vùng Vịnh.

Phản ứng mạnh mẽ của Iran trước các cuộc tấn công của Israel và Mỹ cho thấy chiến lược này không còn hiệu quả.

"Nhiều quốc gia trong số này hy vọng rằng các căn cứ quân sự của Mỹ trên lãnh thổ của họ sẽ mang lại an ninh cho họ, chứ không phải biến họ thành mục tiêu," Ali Vaez, giám đốc dự án Iran của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, đánh giá.

"Các quốc gia Vùng Vịnh hiện đang đặt câu hỏi về độ tin cậy của chiếc ô an ninh của Mỹ và chiến lược răn đe của chính họ."

Các báo cáo cho thấy hầu hết các quốc gia Vùng Vịnh đang thăm dò ý kiến ​​Iran, tìm cách hàn gắn quan hệ với người láng giềng nguy hiểm này.

Trích dẫn một nhà ngoại giao giấu tên, hãng thông tấn Agence France-Presse (AFP) thậm chí còn đưa tin rằng Ả Rập Xê Út, quốc gia đã khôi phục quan hệ với Tehran vào năm 2023 sau nhiều thập kỷ thù địch, đang chuẩn bị tổ chức một "hội nghị thượng đỉnh hòa giải", quy tụ Iran và các nước láng giềng Vùng Vịnh của vương quốc này.

Nhưng bất chấp sự tức giận vì bị cuốn vào giữa một cuộc chiến mà họ không mong muốn và đã cố gắng hết sức để tránh, ông Vaez không nghĩ rằng không có bất kỳ quốc gia nào sẵn sàng cắt đứt quan hệ với quân đội Mỹ.

"Họ quá phụ thuộc vào Mỹ đến mức không thể hoàn toàn cắt đứt các thỏa thuận an ninh," ông nói.

"Họ có thể cố gắng phòng ngừa rủi ro, nhưng cuối cùng, họ không có nơi nào tốt hơn để đi."

Tránh những so sánh lịch sử vĩ mô hơn, ông Vaez gọi tình hình hiện tại là một "khoảnh khắc linh hoạt", chứa đựng nhiều khả năng khi các đối thủ cũ đang cân nhắc một loạt các mối quan hệ khác.

"Tôi cảm nhận được một mức độ thực tế mà trước đây không hề tồn tại," ông nói.

Nhưng còn người dân Iran thì sao?

Những người theo chủ nghĩa thực dụng mới

Vào tháng Một, ông Trump hứa với người dân Iran rằng "sự giúp đỡ đang đến". Khi phát động chiến tranh vào ngày 28/2, ông thậm chí còn nói rõ hơn.

"Khi chúng tôi kết thúc, hãy tiếp quản chính phủ của các bạn," ông thúc giục họ. "Chính quyền sẽ thuộc về các bạn."

Những lời hứa như vậy cho đến nay dường như đã là hão huyền. Một thế hệ mới có thể đang nắm quyền ở Tehran, nhưng đó không phải là thế hệ có thể mang lại cho người dân triển vọng về một tương lai tự do hơn, thịnh vượng hơn.

Với việc chế độ hoàn toàn tập trung vào sự tồn tại của chính mình, Aniseh Bassiri Tabrizi, một nhà phân tích của Chatham House có trụ sở tại Abu Dhabi, không kỳ vọng sẽ thấy một cách tiếp cận khác đối với sự bất đồng chính kiến.

"Họ sẽ tập trung rất, rất mạnh vào đường phố," bà nói.

Nhưng với việc khăn trùm đầu không còn bắt buộc bên ngoài các cơ quan nhà nước, ngay cả trước chiến tranh, và rượu được bày bán công khai trong các nhà hàng ở Tehran, cũng có những dấu hiệu cho thấy chế độ có thể đang dần loại bỏ một số điều cấm kỵ cũ.

Ông Vali Nasr nói rằng tất cả đều xuất phát từ sự cần thiết: nhu cầu khôi phục niềm tin vào nhà nước.

"Họ đã đưa ra một quyết định thực dụng rằng lý do tồn tại của nhà nước đòi hỏi họ phải nới lỏng những điều này," ông nói.

Sau cú sốc do cuộc đổ máu quy mô lớn hồi tháng Một gây ra, chế độ đã cho thấy rằng ít nhất họ có thể bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Đối với người Iran, chiến tranh là một điều vô cùng khó hiểu. Nỗi kinh hoàng trước sự tàn bạo của chế độ dần nhường chỗ cho một nỗi kinh hoàng khác, khi bom của Mỹ và Israel dội xuống đất nước họ, giết hại dân thường và phá hủy cơ sở hạ tầng quan trọng.

Cái chết của hàng chục trẻ em tại một trường tiểu học ở Minab, vào ngày đầu tiên của chiến tranh, đã khiến một số người tự hỏi ai mới là kẻ thù thực sự. Sau khi hứa hẹn giải phóng họ, Israel và Mỹ dường như lại có ý định hủy diệt đất nước này.

Nhưng sau khi đã chống lại sức mạnh tổng hợp của Mỹ và Israel, liệu giới lãnh đạo mới của Iran có thể tận dụng cơ hội mong manh này để xây dựng lại tính chính danh đã tan vỡ của chế độ?

"Đây là một khoảnh khắc kiểu Trung Quốc hậu Mao [Trạch Đông]," ông Vaez nhận định, "theo nghĩa là toàn bộ hệ thống nhận ra rằng cần phải có sự thay đổi. Giới lãnh đạo mới này hiểu rằng họ cần một khế ước xã hội mới."

Liệu họ có thể thực hiện được điều đó hay không vẫn là một câu hỏi bỏ ngỏ. Hơn bao giờ hết, Iran hiện đang được điều hành bởi giới tinh hoa của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), trong khi một lượng lớn thanh niên được giáo dục tốt, vẫn đang đau buồn trước sự mất mát của hàng ngàn người bạn trong cuộc đàn áp đẫm máu hồi tháng Một, cảm thấy họ không có tiếng nói thực sự trong việc quyết định tương lai của đất nước.

Đây là một bước ngoặt, khi Iran đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ giữa những điều chắc chắn cũ và những khả năng trong tương lai, cả trong nước và quốc tế.

Bất chấp một loạt các vụ leo thang căng thẳng gần đây ở vùng Vịnh, Tehran đã bắt đầu một tiến trình ngoại giao với Mỹ, điều có thể dẫn đến điều mà Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã gọi là "một mối quan hệ được chuyển đổi về cơ bản".

Trước viễn cảnh hấp dẫn về việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt để đổi lấy những nhượng bộ về hạt nhân, khả năng quản lý kinh tế của chế độ có thể giúp khôi phục lại uy tín trong nước đã bị tổn hại nghiêm trọng.

Kể từ khi bản ghi nhớ được ký kết, Iran đã được hưởng lợi từ việc miễn trừ lệnh trừng phạt của Mỹ, cho phép nước này xuất khẩu dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ trong 60 ngày.

Các hình thức giảm nhẹ khác có thể được áp dụng trong thời gian đàm phán 60 ngày, bao gồm việc giải tỏa hàng tỷ đô la tài sản của Iran và, khi đạt được thỏa thuận cuối cùng, phần thưởng cao nhất: việc dỡ bỏ tất cả các lệnh trừng phạt quốc tế.

Bản ghi nhớ cũng đề cập đến việc tạo ra một kế hoạch "tái thiết và phát triển" trị giá 300 tỷ đô la, mặc dù vẫn chưa rõ ai sẽ chi trả cho kế hoạch này.

Nhìn chung, những phần thưởng tài chính này tạo ra động lực mạnh mẽ cho các nhà lãnh đạo mới của Iran để đạt được một thỏa thuận.

Bà Sanam Vakil đồng ý rằng khu vực đang đối mặt với "một cơ hội vàng", nhưng bà tỏ ra thận trọng.

"Có một kịch bản là họ không đạt được thỏa thuận, khi tình hình cứ kéo dài mãi và Tổng thống Trump mất kiên nhẫn… và nói, 'được rồi, đã đến lúc cho lượt tấn công thứ ba'."

Không một chuyên gia nào tôi đã nói chuyện tin rằng tương lai được đảm bảo.

Hàng thập kỷ quan hệ đầy trắc trở giữa Iran, các nước láng giềng Trung Đông và Mỹ đã để lại một di sản độc hại, với đặc trưng là sự nghi ngờ sâu sắc và gần như hoàn toàn thiếu tin tưởng.

Không thiếu những khả năng thất bại: bất đồng về chương trình hạt nhân của Iran, tương lai của Eo biển Hormuz, chiến tranh ở Lebanon, cũng như quan điểm cố hữu của những người theo đường lối cứng rắn ở khắp mọi nơi.

Sau sáu tháng hỗn loạn, khu vực đã bắt đầu trông khác đi. Nhưng rất nhiều điều phải diễn ra đúng hướng để khoảnh khắc mong manh này có thể củng cố thành một điều gì đó tốt đẹp hơn.

Nguồn ảnh đầu bài: AFP/Getty Images