Nhân Vật

Hàm Nghi, người nghệ sĩ tạo hình ở Alger và những mối tình trắc ẩn - Phạm Cao Phong

Tên quốc gia Việt Nam, dưới triều Nguyễn, từ khi hoàng đế Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, được đổi thành Đại Nam thời Minh mạng (1820-1841),


Sau bốn năm háo hức, cuối cùng tôi cũng nhận được món quà ý nghĩa cho Noel. Đó là tác phẩm của Amadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm Nghi viết về những trang đời còn chưa được biết đến của cựu hoàng.

Quyển sách dày 550 trang, vuông vắn, bìa mầu vàng hoàng gia, trang nhã như một hộp kẹo sôcôla đến đúng dịp cuối năm của những ngày lễ hội.

Amadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm NghiBản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionAmadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm Nghi

Tựa sách trả lại cho Hàm Nghi địa vị thực dưới đầu đề : 'Hàm Nghi hoàng đế lưu đầy, nghệ sĩ ở Alger'.

Tên quốc gia Việt Nam, dưới triều Nguyễn, từ khi hoàng đế Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, được đổi thành Đại Nam thời Minh mạng (1820-1841), luôn luôn là một vương quốc có chủ quyền quốc gia. Vì vậy ngôi đầu triều đình được tôn xưng dưới danh tính 'Hoàng Đế'. Từ giai đoạn Hàm Nghi, Giám đốc sự vụ và chính trị Đông Dương Jules Silvestre bắt các cộng sự dịch ra văn bản ngôi thứ này với chữ 'vua'.

Điều này hợp với nhãn quan xấc xược của Trung Hoa không coi Việt Nam là một đế chế có chủ quyền. Từ 'Hoàng Đế' và 'Vua' được dùng lẫn lộn cho đến hết triều đại Nguyễn. Trong cuốn sách của mình, Amandine Dabats cho biết, chị dùng và chọn lại chính danh từ 'Hoàng Đế', nhằm tôn trọng quan điểm chính thức của Việt Nam.

Những vị vua cuối cùng của Việt Nam

Người có đôi mắt vua Hàm Nghi

GS Hà Văn Tấn - "danh sư và nhà khoa học lỗi lạc của VN"

Vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhFONDS CAPEC
Image captionHoàng Đế Hàm Nghi

Cuốn sách chủ yếu trích từ luận án tiến sĩ mà Amandine bảo vệ thành công tại đại học Sorbonne ngày 3/12/2015, tự thân đã được thẩm định bằng những nhà khoa học uy tín Édith Parlier-Renault, Antoine Gournay (hai giáo sư Université Paris-Sorbonne), Philippe Papin (Directeur EPHE), Nora Taylor (giáo sư Học viện nghệ thuật Chicago -SAIC), Vũ Thị Minh Hương (giám đốc viện lưu trữ quốc gia Việt Nam).

Những con số chọn lọc trong tổng cộng 5034 tài liệu, cùng độ dài 14 năm mà Amandine đầu tư cho chủ đề này nói lên sự nghiêm túc, trân trọng độc giả của chị.

Sở hữu một khối tư liệu đồ sộ và đa dạng, Amandine trích dẫn, phân tích, cắt bỏ những mộng mỵ cả hai phía Pháp -Việt đều vô tình hay cố ý 'vẽ rồng thêm chân'. Những tô vẽ chủ yếu mang tính chính trị, hay vụ lợi ấy với thời gian trở nên kệch cỡm và lẩm cẩm.

Chân dung vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT

'Vai' và 'trò' của Charles Gosselin, 'bạn' đồng thời tác giả sách 'L'Empire d'Annam', được phân tích. Amadine truy xét lý lịch sự vụ của Gosselin, để những nhân chứng lạnh lùng tái hiện bộ mặt thật của nhân vật. Các nhà sử học hẳn tìm ở đây nhiều suy ngẫm về sử lý nguồn, điều gì đáng tin, cái gì loại bỏ.

Những bài viết, nhận xét của Hải Âu, Vũ Thanh Sự, Nguyễn Đắc Xuân…đều được Amandine điểm huyệt.

Tranh truyền thần Hàm NghiBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT

Cuốn sách viết ra nhằm mục đích trả lời câu hỏi 'Hàm Nghi là ai và như thế nào ? Là một nhà chính trị ? Hay là một nghệ sĩ ?

Vua Hàm Nghi trong vai trò chính trị, Amandine phác họa ngắn, khái quát, chủ yếu là bản tường trình viết tay thuật lại buổi hỏi cung ngày 11/11/1888 của đại úy Boulangier, sĩ quan chỉ huy việc truy lùng và bắt được vua ngày 29/10/1888.

Biên bản này ghi lại đối thoại giữa vua Hàm Nghi với hai lãnh binh Trưong Quang Ngọc và Nguyen Than Dinh: 'Tụi bay là giặc, bọn phản bội, giống như Đồng Khánh chạy theo Tây. Nhưng Hàm Nghi này không bán nước'.

Cuốn sách chủ yếu khai thác hình tượng một Hàm Nghi nghệ sĩ, một Hàm nghi với một số phận kỳ lạ và những mối tình trăn trở, sóng gió.

Amadine Dabat cùng tranh vẽ chân dung Vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionAmadine Dabat cùng tranh vẽ chân dung Vua Hàm Nghi

Hàm Nghi, một nghệ sĩ

Tôi gặp Amandine lần đầu đúng vào ngày định mệnh của Paris năm 2015. Buổi sáng gặp chị, thì buổi tối quân khủng bố nổ súng vào nhà hát Bataclan , đánh bom ở cửa vào sân vận động Stade de France. Hôm đó chị cho tôi mượn tài liệu bảo vệ luận án tiến sĩ chị viết về vua Hàm Nghi.

Tôi thích thú khi được biết Hàm Nghi đã từng là học trò của nhà điêu khắc thiên tài Auguste Rodin. Amandine đã mang cho tôi xem bức tượng mang tên Eve, người đàn bà đầu tiên trong Kinh Thánh do vua Hàm Nghi tạc. Tôi đã nhận ra những nét tương đồng không lẫn được với tác phẩm cùng tên của Auguste Rodin hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ Thuật Cardiff (Walles).

Bức tượng Eve của vua Hàm Nghi (trái) và bức tượng cùng tên của Rodin tại bảo tàng Cardiff (phải).Bản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionBức tượng Eve của vua Hàm Nghi (trái) và bức tượng cùng tên của Rodin tại bảo tàng Cardiff (phải).

Amandine lúc đó đề nghị tôi tiết chế những thông tin và hình ảnh, đợi chị hoàn thành xong cuốn sách.

Bây giờ với gần 60 họa phẩm, điêu khắc, phù điêu, phác họa in trong sách, bạn đọc sẽ tìm thấy những cung bậc thăng trầm trong tâm hồn người nghệ sĩ tha hương.

Bức ảnh chụp ở xưởng vẽ năm 1935, thấp thoáng nhiều tác phẩm điêu khắc khác, một bức khá giống 'Người suy tư' của Rodin.Bản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionBức ảnh chụp ở xưởng vẽ năm 1935, thấp thoáng nhiều tác phẩm điêu khắc khác, một bức khá giống 'Người suy tư' của Rodin.

Hàm Nghi đã ba lần trưng bầy các tác phẩm tại Paris : Tại bảo tàng Guimet (1904), phòng tranh Devambez (1909), triển lãm Mantelet Collet (1926). Thế chiến thứ Hai xô đổ những ấp ủ tiếp theo của những nhà tổ chức triển lãm.

Hàm Nghi cũng đã hiến tặng nhà nước Pháp một số họa phẩm, điêu khắc.

Một bức tranh vua Hàm Nghi vẽ được trưng bày tại ParisBản quyền hình ảnhHAM NGHI/AMADINE DABAT
Image captionMột bức tranh Vua Hàm Nghi vẽ được trưng bày tại Paris

Thiết nghĩ lịch sử Mỹ thuật Việt Nam nên có những hoán đổi, dành cho nghệ sĩ đa tài Hàm Nghi vị thế như người mở đầu tài hoa cho tiến trình khẩn hoang về tranh sơn dầu, phấn mầu, điêu khắc hiện đại.

Những giá trị thẩm mỹ lạ lẫm, tư duy sáng tạo mang tính thực tiễn và ứng dụng này, mới chỉ phát triển ở Việt Nam từ tháng 11/1925 với việc thành lập Trường Mỹ Thuật Đông Dương. Ngôi trường mở ra cho các nghệ sĩ Việt Nam chân trời mới về kiến thức hội họa, kiến trúc, điêu khắc ngoài những đặc thù truyền thống sẵn có của nghệ thuật sơn mài, đồ gốm, chạm bạc hay kỹ thuật vẽ tranh thủy mạc, tranh lụa.

Vua Hàm Nghi còn là một nghệ nhân mộc khéo léo. Hiện còn giữ được những giường, tủ làm từ gỗ cây chanh và cam, mà ông tự tay chế tác với những dụng cụ của thợ mộc Alger.

Mẫu giường tủ do vua Hàm Nghi chế tácBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionMẫu giường tủ do Vua Hàm Nghi chế tác

Những mối tình trắc ẩn

Một nữ sĩ mà tên tuổi có chỗ đứng vững vàng trên văn đàn Pháp đã mê đắm Hàm Nghi, viết cho ông những vần thơ :

Nói về nỗi thất vọng với Người ư, trớ trêu thay !

Chẳng gì có thể lay chuyển một trài tim trơ trơ như thế

Một trái tim dửng dưng, chẳng mảy may thương hại trước một người hấp hối

Một trái tim suy mòn chỉ còn biết náu mình trong đau đớn

Một trái tim chỉ còn tuôn ra khổ đau, nối dài chuỗi khóc than

Và bất hạnh tột cùng là trái tim không có chỗ cho tình yêu.

Cảnh lưu đầy của Người và nỗi xa vắng Người là cặp song sinh

Ngay cả khi trái tim ấy bị một kẻ cai ngục đầy ghen tỵ canh giữ,

Có lẽ nào tự biệt giam mãi trái tim đó ?

Xin đừng xua đi một kẻ thù chịu quỳ gối dưới chân Người !

Ít ra xin cho nó sống, và trút thù hận vào nó.

Dày vò nó đi… Tất cả những gì đến từ Người đều tốt đẹp

Đó là Judith Gautier, văn sĩ nữ đầu tiên bước vào Hàn lâm viện Goncourt, con người đầy rung động, thiết tha với ông, muốn xua đi trong ông những mặc cảm, những suy nghĩ người Pháp chỉ là kẻ thù.

Judith đề nghị Hàm Nghi viết tựa cho tác phẩm 'Livre de Jade', song ông né tránh. Tác phẩm 'Những cánh cửa son' của bà viết về Hàm Nghi cũng bị thất lạc.

Hàm Nghi đã không bước ra khỏi được cái bóng của mình. Lúc đó ông 29 tuổi, còn Judith 55.

Bốn năm sau ông mời Judith đến dự đám cưới của mình ngày 10/11/1904. Ông cưới cô gái mới tròn 20 Marcelle Laloe, con của Chánh án Tòa thượng thẩm Alger. Họ có với nhau ba con.

Con trai Minh DucBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon trai Minh Duc của Hàm Nghi và Marcelle Laloe
Nhu MayBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon gái Nhu May của Hàm Nghi và Marcelle Laloe
Con gai Nhu YBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon gái Nhu Y của Hàm Nghi và Marcelle Laloe

Hai con gái Nhu May, Nhu Y và con trai Minh Duc của ông đều không học tiếng Việt. Hình bóng một Việt Nam xa xôi với chúng có lẽ chỉ là chú chó có tên Tonkin và chiếc chòi gỗ, mái cong, để chơi trốn tìm, phía trước có chiếc ao bé xíu và mấy khóm sen.

Không rõ khi nào gia cảnh của ông rạn nứt, song những những năm cuối của Thế chiến thứ nhất, Hàm Nghi rơi không trọng lượng vào mối tình với Gabrielle Capek (1889-1983), một cô gái gốc Tiệp mồ côi cha mẹ. Cô tha hương đến Alger, làm gia sư cho nhiều gia đình quý tộc, dạy kèm cho Nhu May, con gái lên bẩy tuổi của ông. Hàm Nghi lúc đó 47, Gabrielle 29.

Gabrielle Capec
Image captionGabrielle Capec

Mối tình cảm động, đau khổ với cả hai cho ra đời chú bé mang họ mẹ, Jean Capec (1922-1982).

Cuộc tình với Gabrielle như một điều phải xảy đến, ra đời từ hệ lụy.

Cung bậc tâm hồn ông, thăng trầm nghệ sĩ của Hàm Nghi gần gũi với Judith. Điều đó để lại vết thương. Ông đã giữ những bức thư của mùa hạ đầu tiên thế kỷ 20 và những bức thư kế tiếp của Judith cho đến những phút cuối cùng của cuộc đời.

Ai bước qua một mối tình thì cũng đều bị bầm dập như nhau, chẳng có kẻ thắng, chỉ có kẻ thua, và tiếng nhạo cười của Định Mệnh.

Sau này chị gái của vợ ông viết :'Tôi hiểu sâu sắc mối liên hệ của Hoàng tử và cô gia sư. Chỉ vì trong tất cả chúng ta, cô ấy là người duy nhất tương đồng với tính cách Hoàng tử. Cô ấy dịu dàng, Hoàng tử yêu mến điều đó. Ngược với chị tôi, là một viên sen đầm'.

Mối tình trắc trở với Gabrielle trái lại là nguồn cảm hứng cho các tác phẩm điêu khắc của ông.

Hàm Nghi viên mãn trong loại hình này, ông sự vật hóa được hình tượng với những hy vọng, những âu lo. Bức tượng Gabrielle Capec, hay 'Không đề' hiển hiện điều đó.

Ham Nghi's paintingBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT/HAM NGHI
Image captionTranh vẽ của Hàm Nghi giai đoạn sau

Ông đã vẽ những bức tranh mới với bút mầu rực rỡ mang hơi thở nhân gian, loại bớt mầu xanh lục trầm buồn vốn chủ đạo thời kỳ trước

Những người Việt Nam hay lên gân, tầm thường, cứng nhắc sẽ cho Amadine là 'náo'. Mặc dù sự láo lếu ra đời và tồn tại của chính sử hiện nay ở Việt Nam nảy nòi chính từ sự bóp méo, một chiều của 'sử đảng' và cho 'đảng xử' các nhân vật, sự kiện. Chúng ta cần những náo động chỉnh hình.

Chị viết: "ngôn ngữ Pháp của Hàm Nghi là một thảm họa, ngài là người tù của ngôn ngữ này và không thể biểu cảm suy nghĩ của mình bằng cách viết. Ngài viết non nớt như một đứa trẻ con. Một bức thư viết nháp đến tám lần…"

Bằng việc tìm sự thật qua sự giao chiếu của các nhân vật, chạm đến cốt lõi của sự việc, rồi đặt mình vào đấy, dũng cảm bỏ đằng sau những sáo ngữ, cung cấp cho bạn đọc khối tài liệu phần lớn chưa được biết đến, Amadine trao lại cho chúng ta chìa khóa sự nhận biết về viễn tổ của chị.

Chắc chắn sẽ có tiếng nói phản đối, nhưng lịch sử chân chính có đòi hỏi cho nhân phẩm của nó.

*Bài viết thể hiện quan điểm và văn phong của nhà báo tự do Cao Phong Phạm.

Bàn ra tán vào (0)

Comment




  • Input symbols

Hàm Nghi, người nghệ sĩ tạo hình ở Alger và những mối tình trắc ẩn - Phạm Cao Phong

Tên quốc gia Việt Nam, dưới triều Nguyễn, từ khi hoàng đế Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, được đổi thành Đại Nam thời Minh mạng (1820-1841),


Sau bốn năm háo hức, cuối cùng tôi cũng nhận được món quà ý nghĩa cho Noel. Đó là tác phẩm của Amadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm Nghi viết về những trang đời còn chưa được biết đến của cựu hoàng.

Quyển sách dày 550 trang, vuông vắn, bìa mầu vàng hoàng gia, trang nhã như một hộp kẹo sôcôla đến đúng dịp cuối năm của những ngày lễ hội.

Amadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm NghiBản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionAmadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm Nghi

Tựa sách trả lại cho Hàm Nghi địa vị thực dưới đầu đề : 'Hàm Nghi hoàng đế lưu đầy, nghệ sĩ ở Alger'.

Tên quốc gia Việt Nam, dưới triều Nguyễn, từ khi hoàng đế Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, được đổi thành Đại Nam thời Minh mạng (1820-1841), luôn luôn là một vương quốc có chủ quyền quốc gia. Vì vậy ngôi đầu triều đình được tôn xưng dưới danh tính 'Hoàng Đế'. Từ giai đoạn Hàm Nghi, Giám đốc sự vụ và chính trị Đông Dương Jules Silvestre bắt các cộng sự dịch ra văn bản ngôi thứ này với chữ 'vua'.

Điều này hợp với nhãn quan xấc xược của Trung Hoa không coi Việt Nam là một đế chế có chủ quyền. Từ 'Hoàng Đế' và 'Vua' được dùng lẫn lộn cho đến hết triều đại Nguyễn. Trong cuốn sách của mình, Amandine Dabats cho biết, chị dùng và chọn lại chính danh từ 'Hoàng Đế', nhằm tôn trọng quan điểm chính thức của Việt Nam.

Những vị vua cuối cùng của Việt Nam

Người có đôi mắt vua Hàm Nghi

GS Hà Văn Tấn - "danh sư và nhà khoa học lỗi lạc của VN"

Vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhFONDS CAPEC
Image captionHoàng Đế Hàm Nghi

Cuốn sách chủ yếu trích từ luận án tiến sĩ mà Amandine bảo vệ thành công tại đại học Sorbonne ngày 3/12/2015, tự thân đã được thẩm định bằng những nhà khoa học uy tín Édith Parlier-Renault, Antoine Gournay (hai giáo sư Université Paris-Sorbonne), Philippe Papin (Directeur EPHE), Nora Taylor (giáo sư Học viện nghệ thuật Chicago -SAIC), Vũ Thị Minh Hương (giám đốc viện lưu trữ quốc gia Việt Nam).

Những con số chọn lọc trong tổng cộng 5034 tài liệu, cùng độ dài 14 năm mà Amandine đầu tư cho chủ đề này nói lên sự nghiêm túc, trân trọng độc giả của chị.

Sở hữu một khối tư liệu đồ sộ và đa dạng, Amandine trích dẫn, phân tích, cắt bỏ những mộng mỵ cả hai phía Pháp -Việt đều vô tình hay cố ý 'vẽ rồng thêm chân'. Những tô vẽ chủ yếu mang tính chính trị, hay vụ lợi ấy với thời gian trở nên kệch cỡm và lẩm cẩm.

Chân dung vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT

'Vai' và 'trò' của Charles Gosselin, 'bạn' đồng thời tác giả sách 'L'Empire d'Annam', được phân tích. Amadine truy xét lý lịch sự vụ của Gosselin, để những nhân chứng lạnh lùng tái hiện bộ mặt thật của nhân vật. Các nhà sử học hẳn tìm ở đây nhiều suy ngẫm về sử lý nguồn, điều gì đáng tin, cái gì loại bỏ.

Những bài viết, nhận xét của Hải Âu, Vũ Thanh Sự, Nguyễn Đắc Xuân…đều được Amandine điểm huyệt.

Tranh truyền thần Hàm NghiBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT

Cuốn sách viết ra nhằm mục đích trả lời câu hỏi 'Hàm Nghi là ai và như thế nào ? Là một nhà chính trị ? Hay là một nghệ sĩ ?

Vua Hàm Nghi trong vai trò chính trị, Amandine phác họa ngắn, khái quát, chủ yếu là bản tường trình viết tay thuật lại buổi hỏi cung ngày 11/11/1888 của đại úy Boulangier, sĩ quan chỉ huy việc truy lùng và bắt được vua ngày 29/10/1888.

Biên bản này ghi lại đối thoại giữa vua Hàm Nghi với hai lãnh binh Trưong Quang Ngọc và Nguyen Than Dinh: 'Tụi bay là giặc, bọn phản bội, giống như Đồng Khánh chạy theo Tây. Nhưng Hàm Nghi này không bán nước'.

Cuốn sách chủ yếu khai thác hình tượng một Hàm Nghi nghệ sĩ, một Hàm nghi với một số phận kỳ lạ và những mối tình trăn trở, sóng gió.

Amadine Dabat cùng tranh vẽ chân dung Vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionAmadine Dabat cùng tranh vẽ chân dung Vua Hàm Nghi

Hàm Nghi, một nghệ sĩ

Tôi gặp Amandine lần đầu đúng vào ngày định mệnh của Paris năm 2015. Buổi sáng gặp chị, thì buổi tối quân khủng bố nổ súng vào nhà hát Bataclan , đánh bom ở cửa vào sân vận động Stade de France. Hôm đó chị cho tôi mượn tài liệu bảo vệ luận án tiến sĩ chị viết về vua Hàm Nghi.

Tôi thích thú khi được biết Hàm Nghi đã từng là học trò của nhà điêu khắc thiên tài Auguste Rodin. Amandine đã mang cho tôi xem bức tượng mang tên Eve, người đàn bà đầu tiên trong Kinh Thánh do vua Hàm Nghi tạc. Tôi đã nhận ra những nét tương đồng không lẫn được với tác phẩm cùng tên của Auguste Rodin hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ Thuật Cardiff (Walles).

Bức tượng Eve của vua Hàm Nghi (trái) và bức tượng cùng tên của Rodin tại bảo tàng Cardiff (phải).Bản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionBức tượng Eve của vua Hàm Nghi (trái) và bức tượng cùng tên của Rodin tại bảo tàng Cardiff (phải).

Amandine lúc đó đề nghị tôi tiết chế những thông tin và hình ảnh, đợi chị hoàn thành xong cuốn sách.

Bây giờ với gần 60 họa phẩm, điêu khắc, phù điêu, phác họa in trong sách, bạn đọc sẽ tìm thấy những cung bậc thăng trầm trong tâm hồn người nghệ sĩ tha hương.

Bức ảnh chụp ở xưởng vẽ năm 1935, thấp thoáng nhiều tác phẩm điêu khắc khác, một bức khá giống 'Người suy tư' của Rodin.Bản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionBức ảnh chụp ở xưởng vẽ năm 1935, thấp thoáng nhiều tác phẩm điêu khắc khác, một bức khá giống 'Người suy tư' của Rodin.

Hàm Nghi đã ba lần trưng bầy các tác phẩm tại Paris : Tại bảo tàng Guimet (1904), phòng tranh Devambez (1909), triển lãm Mantelet Collet (1926). Thế chiến thứ Hai xô đổ những ấp ủ tiếp theo của những nhà tổ chức triển lãm.

Hàm Nghi cũng đã hiến tặng nhà nước Pháp một số họa phẩm, điêu khắc.

Một bức tranh vua Hàm Nghi vẽ được trưng bày tại ParisBản quyền hình ảnhHAM NGHI/AMADINE DABAT
Image captionMột bức tranh Vua Hàm Nghi vẽ được trưng bày tại Paris

Thiết nghĩ lịch sử Mỹ thuật Việt Nam nên có những hoán đổi, dành cho nghệ sĩ đa tài Hàm Nghi vị thế như người mở đầu tài hoa cho tiến trình khẩn hoang về tranh sơn dầu, phấn mầu, điêu khắc hiện đại.

Những giá trị thẩm mỹ lạ lẫm, tư duy sáng tạo mang tính thực tiễn và ứng dụng này, mới chỉ phát triển ở Việt Nam từ tháng 11/1925 với việc thành lập Trường Mỹ Thuật Đông Dương. Ngôi trường mở ra cho các nghệ sĩ Việt Nam chân trời mới về kiến thức hội họa, kiến trúc, điêu khắc ngoài những đặc thù truyền thống sẵn có của nghệ thuật sơn mài, đồ gốm, chạm bạc hay kỹ thuật vẽ tranh thủy mạc, tranh lụa.

Vua Hàm Nghi còn là một nghệ nhân mộc khéo léo. Hiện còn giữ được những giường, tủ làm từ gỗ cây chanh và cam, mà ông tự tay chế tác với những dụng cụ của thợ mộc Alger.

Mẫu giường tủ do vua Hàm Nghi chế tácBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionMẫu giường tủ do Vua Hàm Nghi chế tác

Những mối tình trắc ẩn

Một nữ sĩ mà tên tuổi có chỗ đứng vững vàng trên văn đàn Pháp đã mê đắm Hàm Nghi, viết cho ông những vần thơ :

Nói về nỗi thất vọng với Người ư, trớ trêu thay !

Chẳng gì có thể lay chuyển một trài tim trơ trơ như thế

Một trái tim dửng dưng, chẳng mảy may thương hại trước một người hấp hối

Một trái tim suy mòn chỉ còn biết náu mình trong đau đớn

Một trái tim chỉ còn tuôn ra khổ đau, nối dài chuỗi khóc than

Và bất hạnh tột cùng là trái tim không có chỗ cho tình yêu.

Cảnh lưu đầy của Người và nỗi xa vắng Người là cặp song sinh

Ngay cả khi trái tim ấy bị một kẻ cai ngục đầy ghen tỵ canh giữ,

Có lẽ nào tự biệt giam mãi trái tim đó ?

Xin đừng xua đi một kẻ thù chịu quỳ gối dưới chân Người !

Ít ra xin cho nó sống, và trút thù hận vào nó.

Dày vò nó đi… Tất cả những gì đến từ Người đều tốt đẹp

Đó là Judith Gautier, văn sĩ nữ đầu tiên bước vào Hàn lâm viện Goncourt, con người đầy rung động, thiết tha với ông, muốn xua đi trong ông những mặc cảm, những suy nghĩ người Pháp chỉ là kẻ thù.

Judith đề nghị Hàm Nghi viết tựa cho tác phẩm 'Livre de Jade', song ông né tránh. Tác phẩm 'Những cánh cửa son' của bà viết về Hàm Nghi cũng bị thất lạc.

Hàm Nghi đã không bước ra khỏi được cái bóng của mình. Lúc đó ông 29 tuổi, còn Judith 55.

Bốn năm sau ông mời Judith đến dự đám cưới của mình ngày 10/11/1904. Ông cưới cô gái mới tròn 20 Marcelle Laloe, con của Chánh án Tòa thượng thẩm Alger. Họ có với nhau ba con.

Con trai Minh DucBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon trai Minh Duc của Hàm Nghi và Marcelle Laloe
Nhu MayBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon gái Nhu May của Hàm Nghi và Marcelle Laloe
Con gai Nhu YBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon gái Nhu Y của Hàm Nghi và Marcelle Laloe

Hai con gái Nhu May, Nhu Y và con trai Minh Duc của ông đều không học tiếng Việt. Hình bóng một Việt Nam xa xôi với chúng có lẽ chỉ là chú chó có tên Tonkin và chiếc chòi gỗ, mái cong, để chơi trốn tìm, phía trước có chiếc ao bé xíu và mấy khóm sen.

Không rõ khi nào gia cảnh của ông rạn nứt, song những những năm cuối của Thế chiến thứ nhất, Hàm Nghi rơi không trọng lượng vào mối tình với Gabrielle Capek (1889-1983), một cô gái gốc Tiệp mồ côi cha mẹ. Cô tha hương đến Alger, làm gia sư cho nhiều gia đình quý tộc, dạy kèm cho Nhu May, con gái lên bẩy tuổi của ông. Hàm Nghi lúc đó 47, Gabrielle 29.

Gabrielle Capec
Image captionGabrielle Capec

Mối tình cảm động, đau khổ với cả hai cho ra đời chú bé mang họ mẹ, Jean Capec (1922-1982).

Cuộc tình với Gabrielle như một điều phải xảy đến, ra đời từ hệ lụy.

Cung bậc tâm hồn ông, thăng trầm nghệ sĩ của Hàm Nghi gần gũi với Judith. Điều đó để lại vết thương. Ông đã giữ những bức thư của mùa hạ đầu tiên thế kỷ 20 và những bức thư kế tiếp của Judith cho đến những phút cuối cùng của cuộc đời.

Ai bước qua một mối tình thì cũng đều bị bầm dập như nhau, chẳng có kẻ thắng, chỉ có kẻ thua, và tiếng nhạo cười của Định Mệnh.

Sau này chị gái của vợ ông viết :'Tôi hiểu sâu sắc mối liên hệ của Hoàng tử và cô gia sư. Chỉ vì trong tất cả chúng ta, cô ấy là người duy nhất tương đồng với tính cách Hoàng tử. Cô ấy dịu dàng, Hoàng tử yêu mến điều đó. Ngược với chị tôi, là một viên sen đầm'.

Mối tình trắc trở với Gabrielle trái lại là nguồn cảm hứng cho các tác phẩm điêu khắc của ông.

Hàm Nghi viên mãn trong loại hình này, ông sự vật hóa được hình tượng với những hy vọng, những âu lo. Bức tượng Gabrielle Capec, hay 'Không đề' hiển hiện điều đó.

Ham Nghi's paintingBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT/HAM NGHI
Image captionTranh vẽ của Hàm Nghi giai đoạn sau

Ông đã vẽ những bức tranh mới với bút mầu rực rỡ mang hơi thở nhân gian, loại bớt mầu xanh lục trầm buồn vốn chủ đạo thời kỳ trước

Những người Việt Nam hay lên gân, tầm thường, cứng nhắc sẽ cho Amadine là 'náo'. Mặc dù sự láo lếu ra đời và tồn tại của chính sử hiện nay ở Việt Nam nảy nòi chính từ sự bóp méo, một chiều của 'sử đảng' và cho 'đảng xử' các nhân vật, sự kiện. Chúng ta cần những náo động chỉnh hình.

Chị viết: "ngôn ngữ Pháp của Hàm Nghi là một thảm họa, ngài là người tù của ngôn ngữ này và không thể biểu cảm suy nghĩ của mình bằng cách viết. Ngài viết non nớt như một đứa trẻ con. Một bức thư viết nháp đến tám lần…"

Bằng việc tìm sự thật qua sự giao chiếu của các nhân vật, chạm đến cốt lõi của sự việc, rồi đặt mình vào đấy, dũng cảm bỏ đằng sau những sáo ngữ, cung cấp cho bạn đọc khối tài liệu phần lớn chưa được biết đến, Amadine trao lại cho chúng ta chìa khóa sự nhận biết về viễn tổ của chị.

Chắc chắn sẽ có tiếng nói phản đối, nhưng lịch sử chân chính có đòi hỏi cho nhân phẩm của nó.

*Bài viết thể hiện quan điểm và văn phong của nhà báo tự do Cao Phong Phạm.

BẢN TIN MỚI NHẤT

“ Nụ Cười Sơn Cước”

...."Rất tiếc là sau này tôi không được nghe những sáng tác mới của ông. Mãi sau này qua cuốn "Nhật ký một thằng hèn" tôi mới được hiểu thêm về ông, về con người ông.

Xem Thêm

“Tỏi Cháy”: Ăn Thời Bao Cấp (chuyện có thật)

Thời tui học ở Sài Gòn năm 79, mỗi tháng được cấp 17 ký lương thực, gồm gạo, bo bo, mì sợi, bột mì và một số “nhu yếu phẩm” như kem đánh răng, đường, bột ngọt.

Xem Thêm

Viết tặng cho người nằm xuống ngày 30-4-75

Để kỷ niệm ngày Quốc Hận, tôi xin ghi lại đây cái chết hào hùng một người bạn cũng là một cộng sự viên thân tín, một nhân viên đắc lực đã từ chối ra đi di tản để ở lại tìm cái chết chứ không đầu hàng Cộng Sản.

Xem Thêm

ANH VÀ TƯỢNG. - CAO MỴ NHÂN

(HNPD) Em chờ tới muôn sau Thơ bay theo mây tản

Xem Thêm

Quốc tang cho chó chết ! - Việt Nhân

(HNPĐ) Chó chết hết chuyện! Câu dân gian vẫn thường nói, nhưng có những con chó chết

Xem Thêm

BÀN RA TÁN VÀO

Đề bài :Một bức ảnh, vạn lời nó

Joe vat vo da khang dinh : neu dac cu,y se thay doi the che..." the che nao thi y khong noi.Viec tau cong muon chiem nuoc My thi da ro rang co ke hoach han hoi tu 2005 va da duoc cong khai pho bien va moc quyet dinh : 2025 va 2050 de nam tron the gioi. Viec bau cu 11-2020 toi day,co the gia dinh nhu the nay : con Lua se pha roi bau cu,va vi mot ly do nao do,bau cu bat thanh va theo hien phap,T.T Trump se het hieu luc va phai ban giao chuc vu cho tan tong thong, ma tan T.T lai chua co vi truc trac phieu bau.Vay theo hien phap,nguoi thu 03 duoc quyen giu chuc vu T.T tam thoi la mu nancy va khi nancy lam T.T,cho du la t.t tam thoi,mu ta van co toan quyen hien dinh va khi do con lua tung hoang ngang doc.....buon qua,hau xet.

Xem Thêm

Đề bài : Chuyện cụ Biden

Đọc Vu Linh viết bài nào cũng có lý , qua đây mới biết bộ mặt thật của Joe biden đối với người tỵ nạm Việt , 33t làm tns có những kẻ ngu mới tin là ông ta thiếu suy nghĩ ? óc bã đậu . cám ơn VŨ LINH ....

Xem Thêm

Đề bài :Bàn về “Lói ngọng” Phạm Thị Hoài

Tôi sinh ra và lớn lên ở Hải dương, một nơi đã từng mang cái tên thơ mộng là Đông Thành. Từ hơn 60 năm trước, thời tiểu học của chúng tôi chưa từng có chuyện nói ngọng "nờ", "lờ" cả trong nhà trường và ngoài xã hội.. Bà bác tôi, cụ chủ hiệu bánh Bảo Hiên Rồng Vàng, lúc sinh thời đã từng khoe với bạn bè là: " Con cháu chúng tôi ăn nói lịch thiệp, đoan trang hơn cả người Hà nội...". Nói như vậy để thấy rằng: cái gọi là "ngữ âm vùng, miền" người ta đã du nhập vào Đông thành của chúng tôi từ năm 1954 và cả về sau này. Người Hải dương "chính cống" không bao giờ nói ngọng. Không biết ông Bộ trưởng Bộ Giáo dục có phải "đồng hương" không vậy ? Cảm ơn tác giả Phạm Thị Hoài đã viết lên cái khắc khoải về văn hóa vùng, miền của Người Hải Dương "chính cống"...

Xem Thêm

Đề bài :Bàn về “Lói ngọng” Phạm Thị Hoài

Tôi sinh ra và lớn lên ở Hải dương, một nơi đã từng mang cái tên thơ mộng là Đông Thành. Từ hơn 60 năm trước, thời tiểu học của chúng tôi chưa từng có chuyện nói ngọng "nờ", "lờ" cả trong nhà trường và ngoài xã hội.. Bà bác tôi, cụ chủ hiệu bánh Bảo Hiên Rồng Vàng, lúc sinh thời đã từng khoe với bạn bè là: " Con cháu chúng tôi ăn nói lịch thiệp, đoan trang hơn cả người Hà nội...". Nói như vậy để thấy rằng: cái gọi là "ngữ âm vùng, miền" người ta đã du nhập vào Đông thành của chúng tôi từ năm 1954 và cả về sau này. Người Hải dương "chính cống" không bao giờ nói ngọng. Không biết ông Bộ trưởng Bộ Giáo dục có phải "đồng hương" không vậy ? Cảm ơn tác giả Phạm Thị Hoài đã viết lên cái khắc khoải về văn hóa vùng, miền của Người Hải Dương "chính cống"... Hoàng Nguyễn

Xem Thêm

Đề bài :Bàn về “Lói ngọng” Phạm Thị Hoài

Bài viết phân tích tật nói ngọng của dàn lảnh đạo cao cấp VN hiện nay rất sâu sắc và hữu ích ,tuy nhiên bây giờ tật nói ngọng này đã ăn sâu thành lề lối nên khó thay đổi. Cái đáng nói đến là nguyên nhân ,từ xa xưa thời cách mạng tháng tám ,Đảng VC và cấp lảnh đạo có chủ trương nêu cao giai cấp tiên tiến là công nông ,còn giai cấp địa chủ tư sản là kẻ thù phải tiêu diệt giết sạch ,mà đại đa số thành phần cốt cán công nông là dân quê ,hoặc lao động chân tay cho nên tật nói ngọng rất phổ biến ,còn đám tiểu tư sản hay trí thức muốn sống sót thì bắt buộc phải cúi mình nương theo quần chúng nếu không muốn bị đem ra đấu tố ,mà trước hết là cố gắng hòa đồng bằng cách tập nói ngọng ,không còn kiểu ăn nói văn hoa lịch lãm ,từ đó phong trào nói ngọng trở thành biểu trưng của giai cấp cách mạng tiên tiến.Nhà nhà nói ngọng ,người người nói ngọng lâu dần không ai thấy khó chịu khi nghe người khác và ngay cả bản thân cùng gia đình cũng nói ngong.. niu..no !! Nếu tác giả sinh trong thời đó thì bây giờ có lẻ không có bài phân tích này .

Xem Thêm

Đề bài :Bản Tuyên Ngôn của Người Mỹ Gốc Việt ủng hộ Ứng Cử Viên Joe Bide

Một bài viết trào phúng đầy ý nghĩa ! Một bài viết "dành cho những người thông minh", không phải "cho những kẻ tầm thường". Cảm ơn tác giả.

Xem Thêm

Đề bài :Bản Tuyên Ngôn của Người Mỹ Gốc Việt ủng hộ Ứng Cử Viên Joe Bide

Toi la nguoi Vietnam ty nan tai My.Nhung toi KHONG ghi ten vao to chuc Vietnamese-Americans va toi khang dinh : Toi CHUA quyet dinh bau phieu cho ai ca.Xin dung loi dung va gom chung nhung nguoi Vietnam o My va cai hoi nay,vao hay khong la quyen tu do cua moi nguoi.Toi khang dinh va toi chiu trach nhiem ve su khang dinh nay./-

Xem Thêm

Đề bài :Khấn Người Tình Địch - Tràm Cà Mau

Có gì đâu ông bạn JUDO ! Tốt hơn hết mỗi khi thấy còm có tên DON VU thì coi như "bãi rác", tránh cho xa...Thế thôi !!!

Xem Thêm

Đề bài :Nữ dân biểu gốc Việt bị đồng hương chụp mũ vì ủng hộ BLM

Search these links below, please: https://www.vietbf.com/forum/showthread.php?t=1364608 https://www.nguoi-viet.com/little-saigon/cong-dong/ung-ho-blm-dan-bieu-goc-viet-bi-chup-than-cong-doanh-gia-goc-viet-bi-doa-giet/ http://www.vsam1040.com/vi-vn/tin-tuc/tin-nguoi-viet-hai-ngoai/nu-dan-bieu-goc-viet-bi-dong-huong-chup-mu-vi-ung

Xem Thêm

TIN MỚI

Viết tặng cho người nằm xuống ngày 30-4-75

Để kỷ niệm ngày Quốc Hận, tôi xin ghi lại đây cái chết hào hùng một người bạn cũng là một cộng sự viên thân tín, một nhân viên đắc lực đã từ chối ra đi di tản để ở lại tìm cái chết chứ không đầu hàng Cộng Sản.

Xem Thêm

ANH VÀ TƯỢNG. - CAO MỴ NHÂN

(HNPD) Em chờ tới muôn sau Thơ bay theo mây tản

Xem Thêm

Quốc tang cho chó chết ! - Việt Nhân

(HNPĐ) Chó chết hết chuyện! Câu dân gian vẫn thường nói, nhưng có những con chó chết

Xem Thêm

Truyên ngắn: Với Mùa Xuân Máu Lửa

Chuyện con đồi Tăng Nhơn Phú, chuyện những thằng trẻ măng vắt còn ra sữa mang súng chạy, ba lô nón sắt tập di hành dã trại trong cái không gian KBC 4100 bỗng nhiên hiện về trong tôi một buổi sáng sang thu hiu hiu lạnh.

Xem Thêm

Vợ chồng Công An Mạng - Nguyễn Bá Chổi

(HNPD) Vợ chồng Công An Mạng - Nguyễn Bá Chổi

Xem Thêm

Hoa Kỳ lên tiếng về việc kết án 8 thành viên nhóm Hiến Pháp

Hoa Kỳ lên tiếng về việc kết án 8 thành viên nhóm Hiến Pháp

Xem Thêm

Biếm họa trên báo Úc về các ứng cử viên Hoa Kỳ Harris và Biden

Biếm họa trên báo Úc về các ứng cử viên Hoa Kỳ Harris và Biden bị chỉ trích là phân biệt chủng tộc.

Xem Thêm

Nha Sĩ Lý Văn Quý trả lời BBC News Tiếng Việt về bầu cử Mỹ.

Tôi tên là Lý Văn Quý, 69 tuổi, hiện là nha sĩ hành nghề tại California từ năm 1993 đến nay.

Xem Thêm

Xã hội thăng tiến có cần đi vào con đường Xã Hội Chủ Nghĩa hay không?

Hy sinh hơn 100 triệu người trên thế giới, rốt cuộc các chế độ XHCN đã thực sự đổ vỡ và phá sản.

Xem Thêm