Nhân Vật

Hàm Nghi, người nghệ sĩ tạo hình ở Alger và những mối tình trắc ẩn - Phạm Cao Phong

Tên quốc gia Việt Nam, dưới triều Nguyễn, từ khi hoàng đế Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, được đổi thành Đại Nam thời Minh mạng (1820-1841),


Sau bốn năm háo hức, cuối cùng tôi cũng nhận được món quà ý nghĩa cho Noel. Đó là tác phẩm của Amadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm Nghi viết về những trang đời còn chưa được biết đến của cựu hoàng.

Quyển sách dày 550 trang, vuông vắn, bìa mầu vàng hoàng gia, trang nhã như một hộp kẹo sôcôla đến đúng dịp cuối năm của những ngày lễ hội.

Amadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm NghiBản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionAmadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm Nghi

Tựa sách trả lại cho Hàm Nghi địa vị thực dưới đầu đề : 'Hàm Nghi hoàng đế lưu đầy, nghệ sĩ ở Alger'.

Tên quốc gia Việt Nam, dưới triều Nguyễn, từ khi hoàng đế Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, được đổi thành Đại Nam thời Minh mạng (1820-1841), luôn luôn là một vương quốc có chủ quyền quốc gia. Vì vậy ngôi đầu triều đình được tôn xưng dưới danh tính 'Hoàng Đế'. Từ giai đoạn Hàm Nghi, Giám đốc sự vụ và chính trị Đông Dương Jules Silvestre bắt các cộng sự dịch ra văn bản ngôi thứ này với chữ 'vua'.

Điều này hợp với nhãn quan xấc xược của Trung Hoa không coi Việt Nam là một đế chế có chủ quyền. Từ 'Hoàng Đế' và 'Vua' được dùng lẫn lộn cho đến hết triều đại Nguyễn. Trong cuốn sách của mình, Amandine Dabats cho biết, chị dùng và chọn lại chính danh từ 'Hoàng Đế', nhằm tôn trọng quan điểm chính thức của Việt Nam.

Những vị vua cuối cùng của Việt Nam

Người có đôi mắt vua Hàm Nghi

GS Hà Văn Tấn - "danh sư và nhà khoa học lỗi lạc của VN"

Vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhFONDS CAPEC
Image captionHoàng Đế Hàm Nghi

Cuốn sách chủ yếu trích từ luận án tiến sĩ mà Amandine bảo vệ thành công tại đại học Sorbonne ngày 3/12/2015, tự thân đã được thẩm định bằng những nhà khoa học uy tín Édith Parlier-Renault, Antoine Gournay (hai giáo sư Université Paris-Sorbonne), Philippe Papin (Directeur EPHE), Nora Taylor (giáo sư Học viện nghệ thuật Chicago -SAIC), Vũ Thị Minh Hương (giám đốc viện lưu trữ quốc gia Việt Nam).

Những con số chọn lọc trong tổng cộng 5034 tài liệu, cùng độ dài 14 năm mà Amandine đầu tư cho chủ đề này nói lên sự nghiêm túc, trân trọng độc giả của chị.

Sở hữu một khối tư liệu đồ sộ và đa dạng, Amandine trích dẫn, phân tích, cắt bỏ những mộng mỵ cả hai phía Pháp -Việt đều vô tình hay cố ý 'vẽ rồng thêm chân'. Những tô vẽ chủ yếu mang tính chính trị, hay vụ lợi ấy với thời gian trở nên kệch cỡm và lẩm cẩm.

Chân dung vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT

'Vai' và 'trò' của Charles Gosselin, 'bạn' đồng thời tác giả sách 'L'Empire d'Annam', được phân tích. Amadine truy xét lý lịch sự vụ của Gosselin, để những nhân chứng lạnh lùng tái hiện bộ mặt thật của nhân vật. Các nhà sử học hẳn tìm ở đây nhiều suy ngẫm về sử lý nguồn, điều gì đáng tin, cái gì loại bỏ.

Những bài viết, nhận xét của Hải Âu, Vũ Thanh Sự, Nguyễn Đắc Xuân…đều được Amandine điểm huyệt.

Tranh truyền thần Hàm NghiBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT

Cuốn sách viết ra nhằm mục đích trả lời câu hỏi 'Hàm Nghi là ai và như thế nào ? Là một nhà chính trị ? Hay là một nghệ sĩ ?

Vua Hàm Nghi trong vai trò chính trị, Amandine phác họa ngắn, khái quát, chủ yếu là bản tường trình viết tay thuật lại buổi hỏi cung ngày 11/11/1888 của đại úy Boulangier, sĩ quan chỉ huy việc truy lùng và bắt được vua ngày 29/10/1888.

Biên bản này ghi lại đối thoại giữa vua Hàm Nghi với hai lãnh binh Trưong Quang Ngọc và Nguyen Than Dinh: 'Tụi bay là giặc, bọn phản bội, giống như Đồng Khánh chạy theo Tây. Nhưng Hàm Nghi này không bán nước'.

Cuốn sách chủ yếu khai thác hình tượng một Hàm Nghi nghệ sĩ, một Hàm nghi với một số phận kỳ lạ và những mối tình trăn trở, sóng gió.

Amadine Dabat cùng tranh vẽ chân dung Vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionAmadine Dabat cùng tranh vẽ chân dung Vua Hàm Nghi

Hàm Nghi, một nghệ sĩ

Tôi gặp Amandine lần đầu đúng vào ngày định mệnh của Paris năm 2015. Buổi sáng gặp chị, thì buổi tối quân khủng bố nổ súng vào nhà hát Bataclan , đánh bom ở cửa vào sân vận động Stade de France. Hôm đó chị cho tôi mượn tài liệu bảo vệ luận án tiến sĩ chị viết về vua Hàm Nghi.

Tôi thích thú khi được biết Hàm Nghi đã từng là học trò của nhà điêu khắc thiên tài Auguste Rodin. Amandine đã mang cho tôi xem bức tượng mang tên Eve, người đàn bà đầu tiên trong Kinh Thánh do vua Hàm Nghi tạc. Tôi đã nhận ra những nét tương đồng không lẫn được với tác phẩm cùng tên của Auguste Rodin hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ Thuật Cardiff (Walles).

Bức tượng Eve của vua Hàm Nghi (trái) và bức tượng cùng tên của Rodin tại bảo tàng Cardiff (phải).Bản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionBức tượng Eve của vua Hàm Nghi (trái) và bức tượng cùng tên của Rodin tại bảo tàng Cardiff (phải).

Amandine lúc đó đề nghị tôi tiết chế những thông tin và hình ảnh, đợi chị hoàn thành xong cuốn sách.

Bây giờ với gần 60 họa phẩm, điêu khắc, phù điêu, phác họa in trong sách, bạn đọc sẽ tìm thấy những cung bậc thăng trầm trong tâm hồn người nghệ sĩ tha hương.

Bức ảnh chụp ở xưởng vẽ năm 1935, thấp thoáng nhiều tác phẩm điêu khắc khác, một bức khá giống 'Người suy tư' của Rodin.Bản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionBức ảnh chụp ở xưởng vẽ năm 1935, thấp thoáng nhiều tác phẩm điêu khắc khác, một bức khá giống 'Người suy tư' của Rodin.

Hàm Nghi đã ba lần trưng bầy các tác phẩm tại Paris : Tại bảo tàng Guimet (1904), phòng tranh Devambez (1909), triển lãm Mantelet Collet (1926). Thế chiến thứ Hai xô đổ những ấp ủ tiếp theo của những nhà tổ chức triển lãm.

Hàm Nghi cũng đã hiến tặng nhà nước Pháp một số họa phẩm, điêu khắc.

Một bức tranh vua Hàm Nghi vẽ được trưng bày tại ParisBản quyền hình ảnhHAM NGHI/AMADINE DABAT
Image captionMột bức tranh Vua Hàm Nghi vẽ được trưng bày tại Paris

Thiết nghĩ lịch sử Mỹ thuật Việt Nam nên có những hoán đổi, dành cho nghệ sĩ đa tài Hàm Nghi vị thế như người mở đầu tài hoa cho tiến trình khẩn hoang về tranh sơn dầu, phấn mầu, điêu khắc hiện đại.

Những giá trị thẩm mỹ lạ lẫm, tư duy sáng tạo mang tính thực tiễn và ứng dụng này, mới chỉ phát triển ở Việt Nam từ tháng 11/1925 với việc thành lập Trường Mỹ Thuật Đông Dương. Ngôi trường mở ra cho các nghệ sĩ Việt Nam chân trời mới về kiến thức hội họa, kiến trúc, điêu khắc ngoài những đặc thù truyền thống sẵn có của nghệ thuật sơn mài, đồ gốm, chạm bạc hay kỹ thuật vẽ tranh thủy mạc, tranh lụa.

Vua Hàm Nghi còn là một nghệ nhân mộc khéo léo. Hiện còn giữ được những giường, tủ làm từ gỗ cây chanh và cam, mà ông tự tay chế tác với những dụng cụ của thợ mộc Alger.

Mẫu giường tủ do vua Hàm Nghi chế tácBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionMẫu giường tủ do Vua Hàm Nghi chế tác

Những mối tình trắc ẩn

Một nữ sĩ mà tên tuổi có chỗ đứng vững vàng trên văn đàn Pháp đã mê đắm Hàm Nghi, viết cho ông những vần thơ :

Nói về nỗi thất vọng với Người ư, trớ trêu thay !

Chẳng gì có thể lay chuyển một trài tim trơ trơ như thế

Một trái tim dửng dưng, chẳng mảy may thương hại trước một người hấp hối

Một trái tim suy mòn chỉ còn biết náu mình trong đau đớn

Một trái tim chỉ còn tuôn ra khổ đau, nối dài chuỗi khóc than

Và bất hạnh tột cùng là trái tim không có chỗ cho tình yêu.

Cảnh lưu đầy của Người và nỗi xa vắng Người là cặp song sinh

Ngay cả khi trái tim ấy bị một kẻ cai ngục đầy ghen tỵ canh giữ,

Có lẽ nào tự biệt giam mãi trái tim đó ?

Xin đừng xua đi một kẻ thù chịu quỳ gối dưới chân Người !

Ít ra xin cho nó sống, và trút thù hận vào nó.

Dày vò nó đi… Tất cả những gì đến từ Người đều tốt đẹp

Đó là Judith Gautier, văn sĩ nữ đầu tiên bước vào Hàn lâm viện Goncourt, con người đầy rung động, thiết tha với ông, muốn xua đi trong ông những mặc cảm, những suy nghĩ người Pháp chỉ là kẻ thù.

Judith đề nghị Hàm Nghi viết tựa cho tác phẩm 'Livre de Jade', song ông né tránh. Tác phẩm 'Những cánh cửa son' của bà viết về Hàm Nghi cũng bị thất lạc.

Hàm Nghi đã không bước ra khỏi được cái bóng của mình. Lúc đó ông 29 tuổi, còn Judith 55.

Bốn năm sau ông mời Judith đến dự đám cưới của mình ngày 10/11/1904. Ông cưới cô gái mới tròn 20 Marcelle Laloe, con của Chánh án Tòa thượng thẩm Alger. Họ có với nhau ba con.

Con trai Minh DucBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon trai Minh Duc của Hàm Nghi và Marcelle Laloe
Nhu MayBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon gái Nhu May của Hàm Nghi và Marcelle Laloe
Con gai Nhu YBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon gái Nhu Y của Hàm Nghi và Marcelle Laloe

Hai con gái Nhu May, Nhu Y và con trai Minh Duc của ông đều không học tiếng Việt. Hình bóng một Việt Nam xa xôi với chúng có lẽ chỉ là chú chó có tên Tonkin và chiếc chòi gỗ, mái cong, để chơi trốn tìm, phía trước có chiếc ao bé xíu và mấy khóm sen.

Không rõ khi nào gia cảnh của ông rạn nứt, song những những năm cuối của Thế chiến thứ nhất, Hàm Nghi rơi không trọng lượng vào mối tình với Gabrielle Capek (1889-1983), một cô gái gốc Tiệp mồ côi cha mẹ. Cô tha hương đến Alger, làm gia sư cho nhiều gia đình quý tộc, dạy kèm cho Nhu May, con gái lên bẩy tuổi của ông. Hàm Nghi lúc đó 47, Gabrielle 29.

Gabrielle Capec
Image captionGabrielle Capec

Mối tình cảm động, đau khổ với cả hai cho ra đời chú bé mang họ mẹ, Jean Capec (1922-1982).

Cuộc tình với Gabrielle như một điều phải xảy đến, ra đời từ hệ lụy.

Cung bậc tâm hồn ông, thăng trầm nghệ sĩ của Hàm Nghi gần gũi với Judith. Điều đó để lại vết thương. Ông đã giữ những bức thư của mùa hạ đầu tiên thế kỷ 20 và những bức thư kế tiếp của Judith cho đến những phút cuối cùng của cuộc đời.

Ai bước qua một mối tình thì cũng đều bị bầm dập như nhau, chẳng có kẻ thắng, chỉ có kẻ thua, và tiếng nhạo cười của Định Mệnh.

Sau này chị gái của vợ ông viết :'Tôi hiểu sâu sắc mối liên hệ của Hoàng tử và cô gia sư. Chỉ vì trong tất cả chúng ta, cô ấy là người duy nhất tương đồng với tính cách Hoàng tử. Cô ấy dịu dàng, Hoàng tử yêu mến điều đó. Ngược với chị tôi, là một viên sen đầm'.

Mối tình trắc trở với Gabrielle trái lại là nguồn cảm hứng cho các tác phẩm điêu khắc của ông.

Hàm Nghi viên mãn trong loại hình này, ông sự vật hóa được hình tượng với những hy vọng, những âu lo. Bức tượng Gabrielle Capec, hay 'Không đề' hiển hiện điều đó.

Ham Nghi's paintingBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT/HAM NGHI
Image captionTranh vẽ của Hàm Nghi giai đoạn sau

Ông đã vẽ những bức tranh mới với bút mầu rực rỡ mang hơi thở nhân gian, loại bớt mầu xanh lục trầm buồn vốn chủ đạo thời kỳ trước

Những người Việt Nam hay lên gân, tầm thường, cứng nhắc sẽ cho Amadine là 'náo'. Mặc dù sự láo lếu ra đời và tồn tại của chính sử hiện nay ở Việt Nam nảy nòi chính từ sự bóp méo, một chiều của 'sử đảng' và cho 'đảng xử' các nhân vật, sự kiện. Chúng ta cần những náo động chỉnh hình.

Chị viết: "ngôn ngữ Pháp của Hàm Nghi là một thảm họa, ngài là người tù của ngôn ngữ này và không thể biểu cảm suy nghĩ của mình bằng cách viết. Ngài viết non nớt như một đứa trẻ con. Một bức thư viết nháp đến tám lần…"

Bằng việc tìm sự thật qua sự giao chiếu của các nhân vật, chạm đến cốt lõi của sự việc, rồi đặt mình vào đấy, dũng cảm bỏ đằng sau những sáo ngữ, cung cấp cho bạn đọc khối tài liệu phần lớn chưa được biết đến, Amadine trao lại cho chúng ta chìa khóa sự nhận biết về viễn tổ của chị.

Chắc chắn sẽ có tiếng nói phản đối, nhưng lịch sử chân chính có đòi hỏi cho nhân phẩm của nó.

*Bài viết thể hiện quan điểm và văn phong của nhà báo tự do Cao Phong Phạm.

Bàn ra tán vào (0)

Comment




  • Input symbols

Hàm Nghi, người nghệ sĩ tạo hình ở Alger và những mối tình trắc ẩn - Phạm Cao Phong

Tên quốc gia Việt Nam, dưới triều Nguyễn, từ khi hoàng đế Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, được đổi thành Đại Nam thời Minh mạng (1820-1841),


Sau bốn năm háo hức, cuối cùng tôi cũng nhận được món quà ý nghĩa cho Noel. Đó là tác phẩm của Amadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm Nghi viết về những trang đời còn chưa được biết đến của cựu hoàng.

Quyển sách dày 550 trang, vuông vắn, bìa mầu vàng hoàng gia, trang nhã như một hộp kẹo sôcôla đến đúng dịp cuối năm của những ngày lễ hội.

Amadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm NghiBản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionAmadine Dabat, người cháu đời thứ năm Hoàng Đế Hàm Nghi

Tựa sách trả lại cho Hàm Nghi địa vị thực dưới đầu đề : 'Hàm Nghi hoàng đế lưu đầy, nghệ sĩ ở Alger'.

Tên quốc gia Việt Nam, dưới triều Nguyễn, từ khi hoàng đế Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802, được đổi thành Đại Nam thời Minh mạng (1820-1841), luôn luôn là một vương quốc có chủ quyền quốc gia. Vì vậy ngôi đầu triều đình được tôn xưng dưới danh tính 'Hoàng Đế'. Từ giai đoạn Hàm Nghi, Giám đốc sự vụ và chính trị Đông Dương Jules Silvestre bắt các cộng sự dịch ra văn bản ngôi thứ này với chữ 'vua'.

Điều này hợp với nhãn quan xấc xược của Trung Hoa không coi Việt Nam là một đế chế có chủ quyền. Từ 'Hoàng Đế' và 'Vua' được dùng lẫn lộn cho đến hết triều đại Nguyễn. Trong cuốn sách của mình, Amandine Dabats cho biết, chị dùng và chọn lại chính danh từ 'Hoàng Đế', nhằm tôn trọng quan điểm chính thức của Việt Nam.

Những vị vua cuối cùng của Việt Nam

Người có đôi mắt vua Hàm Nghi

GS Hà Văn Tấn - "danh sư và nhà khoa học lỗi lạc của VN"

Vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhFONDS CAPEC
Image captionHoàng Đế Hàm Nghi

Cuốn sách chủ yếu trích từ luận án tiến sĩ mà Amandine bảo vệ thành công tại đại học Sorbonne ngày 3/12/2015, tự thân đã được thẩm định bằng những nhà khoa học uy tín Édith Parlier-Renault, Antoine Gournay (hai giáo sư Université Paris-Sorbonne), Philippe Papin (Directeur EPHE), Nora Taylor (giáo sư Học viện nghệ thuật Chicago -SAIC), Vũ Thị Minh Hương (giám đốc viện lưu trữ quốc gia Việt Nam).

Những con số chọn lọc trong tổng cộng 5034 tài liệu, cùng độ dài 14 năm mà Amandine đầu tư cho chủ đề này nói lên sự nghiêm túc, trân trọng độc giả của chị.

Sở hữu một khối tư liệu đồ sộ và đa dạng, Amandine trích dẫn, phân tích, cắt bỏ những mộng mỵ cả hai phía Pháp -Việt đều vô tình hay cố ý 'vẽ rồng thêm chân'. Những tô vẽ chủ yếu mang tính chính trị, hay vụ lợi ấy với thời gian trở nên kệch cỡm và lẩm cẩm.

Chân dung vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT

'Vai' và 'trò' của Charles Gosselin, 'bạn' đồng thời tác giả sách 'L'Empire d'Annam', được phân tích. Amadine truy xét lý lịch sự vụ của Gosselin, để những nhân chứng lạnh lùng tái hiện bộ mặt thật của nhân vật. Các nhà sử học hẳn tìm ở đây nhiều suy ngẫm về sử lý nguồn, điều gì đáng tin, cái gì loại bỏ.

Những bài viết, nhận xét của Hải Âu, Vũ Thanh Sự, Nguyễn Đắc Xuân…đều được Amandine điểm huyệt.

Tranh truyền thần Hàm NghiBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT

Cuốn sách viết ra nhằm mục đích trả lời câu hỏi 'Hàm Nghi là ai và như thế nào ? Là một nhà chính trị ? Hay là một nghệ sĩ ?

Vua Hàm Nghi trong vai trò chính trị, Amandine phác họa ngắn, khái quát, chủ yếu là bản tường trình viết tay thuật lại buổi hỏi cung ngày 11/11/1888 của đại úy Boulangier, sĩ quan chỉ huy việc truy lùng và bắt được vua ngày 29/10/1888.

Biên bản này ghi lại đối thoại giữa vua Hàm Nghi với hai lãnh binh Trưong Quang Ngọc và Nguyen Than Dinh: 'Tụi bay là giặc, bọn phản bội, giống như Đồng Khánh chạy theo Tây. Nhưng Hàm Nghi này không bán nước'.

Cuốn sách chủ yếu khai thác hình tượng một Hàm Nghi nghệ sĩ, một Hàm nghi với một số phận kỳ lạ và những mối tình trăn trở, sóng gió.

Amadine Dabat cùng tranh vẽ chân dung Vua Hàm NghiBản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionAmadine Dabat cùng tranh vẽ chân dung Vua Hàm Nghi

Hàm Nghi, một nghệ sĩ

Tôi gặp Amandine lần đầu đúng vào ngày định mệnh của Paris năm 2015. Buổi sáng gặp chị, thì buổi tối quân khủng bố nổ súng vào nhà hát Bataclan , đánh bom ở cửa vào sân vận động Stade de France. Hôm đó chị cho tôi mượn tài liệu bảo vệ luận án tiến sĩ chị viết về vua Hàm Nghi.

Tôi thích thú khi được biết Hàm Nghi đã từng là học trò của nhà điêu khắc thiên tài Auguste Rodin. Amandine đã mang cho tôi xem bức tượng mang tên Eve, người đàn bà đầu tiên trong Kinh Thánh do vua Hàm Nghi tạc. Tôi đã nhận ra những nét tương đồng không lẫn được với tác phẩm cùng tên của Auguste Rodin hiện lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ Thuật Cardiff (Walles).

Bức tượng Eve của vua Hàm Nghi (trái) và bức tượng cùng tên của Rodin tại bảo tàng Cardiff (phải).Bản quyền hình ảnhCAO PHONG PHAM
Image captionBức tượng Eve của vua Hàm Nghi (trái) và bức tượng cùng tên của Rodin tại bảo tàng Cardiff (phải).

Amandine lúc đó đề nghị tôi tiết chế những thông tin và hình ảnh, đợi chị hoàn thành xong cuốn sách.

Bây giờ với gần 60 họa phẩm, điêu khắc, phù điêu, phác họa in trong sách, bạn đọc sẽ tìm thấy những cung bậc thăng trầm trong tâm hồn người nghệ sĩ tha hương.

Bức ảnh chụp ở xưởng vẽ năm 1935, thấp thoáng nhiều tác phẩm điêu khắc khác, một bức khá giống 'Người suy tư' của Rodin.Bản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionBức ảnh chụp ở xưởng vẽ năm 1935, thấp thoáng nhiều tác phẩm điêu khắc khác, một bức khá giống 'Người suy tư' của Rodin.

Hàm Nghi đã ba lần trưng bầy các tác phẩm tại Paris : Tại bảo tàng Guimet (1904), phòng tranh Devambez (1909), triển lãm Mantelet Collet (1926). Thế chiến thứ Hai xô đổ những ấp ủ tiếp theo của những nhà tổ chức triển lãm.

Hàm Nghi cũng đã hiến tặng nhà nước Pháp một số họa phẩm, điêu khắc.

Một bức tranh vua Hàm Nghi vẽ được trưng bày tại ParisBản quyền hình ảnhHAM NGHI/AMADINE DABAT
Image captionMột bức tranh Vua Hàm Nghi vẽ được trưng bày tại Paris

Thiết nghĩ lịch sử Mỹ thuật Việt Nam nên có những hoán đổi, dành cho nghệ sĩ đa tài Hàm Nghi vị thế như người mở đầu tài hoa cho tiến trình khẩn hoang về tranh sơn dầu, phấn mầu, điêu khắc hiện đại.

Những giá trị thẩm mỹ lạ lẫm, tư duy sáng tạo mang tính thực tiễn và ứng dụng này, mới chỉ phát triển ở Việt Nam từ tháng 11/1925 với việc thành lập Trường Mỹ Thuật Đông Dương. Ngôi trường mở ra cho các nghệ sĩ Việt Nam chân trời mới về kiến thức hội họa, kiến trúc, điêu khắc ngoài những đặc thù truyền thống sẵn có của nghệ thuật sơn mài, đồ gốm, chạm bạc hay kỹ thuật vẽ tranh thủy mạc, tranh lụa.

Vua Hàm Nghi còn là một nghệ nhân mộc khéo léo. Hiện còn giữ được những giường, tủ làm từ gỗ cây chanh và cam, mà ông tự tay chế tác với những dụng cụ của thợ mộc Alger.

Mẫu giường tủ do vua Hàm Nghi chế tácBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionMẫu giường tủ do Vua Hàm Nghi chế tác

Những mối tình trắc ẩn

Một nữ sĩ mà tên tuổi có chỗ đứng vững vàng trên văn đàn Pháp đã mê đắm Hàm Nghi, viết cho ông những vần thơ :

Nói về nỗi thất vọng với Người ư, trớ trêu thay !

Chẳng gì có thể lay chuyển một trài tim trơ trơ như thế

Một trái tim dửng dưng, chẳng mảy may thương hại trước một người hấp hối

Một trái tim suy mòn chỉ còn biết náu mình trong đau đớn

Một trái tim chỉ còn tuôn ra khổ đau, nối dài chuỗi khóc than

Và bất hạnh tột cùng là trái tim không có chỗ cho tình yêu.

Cảnh lưu đầy của Người và nỗi xa vắng Người là cặp song sinh

Ngay cả khi trái tim ấy bị một kẻ cai ngục đầy ghen tỵ canh giữ,

Có lẽ nào tự biệt giam mãi trái tim đó ?

Xin đừng xua đi một kẻ thù chịu quỳ gối dưới chân Người !

Ít ra xin cho nó sống, và trút thù hận vào nó.

Dày vò nó đi… Tất cả những gì đến từ Người đều tốt đẹp

Đó là Judith Gautier, văn sĩ nữ đầu tiên bước vào Hàn lâm viện Goncourt, con người đầy rung động, thiết tha với ông, muốn xua đi trong ông những mặc cảm, những suy nghĩ người Pháp chỉ là kẻ thù.

Judith đề nghị Hàm Nghi viết tựa cho tác phẩm 'Livre de Jade', song ông né tránh. Tác phẩm 'Những cánh cửa son' của bà viết về Hàm Nghi cũng bị thất lạc.

Hàm Nghi đã không bước ra khỏi được cái bóng của mình. Lúc đó ông 29 tuổi, còn Judith 55.

Bốn năm sau ông mời Judith đến dự đám cưới của mình ngày 10/11/1904. Ông cưới cô gái mới tròn 20 Marcelle Laloe, con của Chánh án Tòa thượng thẩm Alger. Họ có với nhau ba con.

Con trai Minh DucBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon trai Minh Duc của Hàm Nghi và Marcelle Laloe
Nhu MayBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon gái Nhu May của Hàm Nghi và Marcelle Laloe
Con gai Nhu YBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT
Image captionCon gái Nhu Y của Hàm Nghi và Marcelle Laloe

Hai con gái Nhu May, Nhu Y và con trai Minh Duc của ông đều không học tiếng Việt. Hình bóng một Việt Nam xa xôi với chúng có lẽ chỉ là chú chó có tên Tonkin và chiếc chòi gỗ, mái cong, để chơi trốn tìm, phía trước có chiếc ao bé xíu và mấy khóm sen.

Không rõ khi nào gia cảnh của ông rạn nứt, song những những năm cuối của Thế chiến thứ nhất, Hàm Nghi rơi không trọng lượng vào mối tình với Gabrielle Capek (1889-1983), một cô gái gốc Tiệp mồ côi cha mẹ. Cô tha hương đến Alger, làm gia sư cho nhiều gia đình quý tộc, dạy kèm cho Nhu May, con gái lên bẩy tuổi của ông. Hàm Nghi lúc đó 47, Gabrielle 29.

Gabrielle Capec
Image captionGabrielle Capec

Mối tình cảm động, đau khổ với cả hai cho ra đời chú bé mang họ mẹ, Jean Capec (1922-1982).

Cuộc tình với Gabrielle như một điều phải xảy đến, ra đời từ hệ lụy.

Cung bậc tâm hồn ông, thăng trầm nghệ sĩ của Hàm Nghi gần gũi với Judith. Điều đó để lại vết thương. Ông đã giữ những bức thư của mùa hạ đầu tiên thế kỷ 20 và những bức thư kế tiếp của Judith cho đến những phút cuối cùng của cuộc đời.

Ai bước qua một mối tình thì cũng đều bị bầm dập như nhau, chẳng có kẻ thắng, chỉ có kẻ thua, và tiếng nhạo cười của Định Mệnh.

Sau này chị gái của vợ ông viết :'Tôi hiểu sâu sắc mối liên hệ của Hoàng tử và cô gia sư. Chỉ vì trong tất cả chúng ta, cô ấy là người duy nhất tương đồng với tính cách Hoàng tử. Cô ấy dịu dàng, Hoàng tử yêu mến điều đó. Ngược với chị tôi, là một viên sen đầm'.

Mối tình trắc trở với Gabrielle trái lại là nguồn cảm hứng cho các tác phẩm điêu khắc của ông.

Hàm Nghi viên mãn trong loại hình này, ông sự vật hóa được hình tượng với những hy vọng, những âu lo. Bức tượng Gabrielle Capec, hay 'Không đề' hiển hiện điều đó.

Ham Nghi's paintingBản quyền hình ảnhAMADINE DABAT/HAM NGHI
Image captionTranh vẽ của Hàm Nghi giai đoạn sau

Ông đã vẽ những bức tranh mới với bút mầu rực rỡ mang hơi thở nhân gian, loại bớt mầu xanh lục trầm buồn vốn chủ đạo thời kỳ trước

Những người Việt Nam hay lên gân, tầm thường, cứng nhắc sẽ cho Amadine là 'náo'. Mặc dù sự láo lếu ra đời và tồn tại của chính sử hiện nay ở Việt Nam nảy nòi chính từ sự bóp méo, một chiều của 'sử đảng' và cho 'đảng xử' các nhân vật, sự kiện. Chúng ta cần những náo động chỉnh hình.

Chị viết: "ngôn ngữ Pháp của Hàm Nghi là một thảm họa, ngài là người tù của ngôn ngữ này và không thể biểu cảm suy nghĩ của mình bằng cách viết. Ngài viết non nớt như một đứa trẻ con. Một bức thư viết nháp đến tám lần…"

Bằng việc tìm sự thật qua sự giao chiếu của các nhân vật, chạm đến cốt lõi của sự việc, rồi đặt mình vào đấy, dũng cảm bỏ đằng sau những sáo ngữ, cung cấp cho bạn đọc khối tài liệu phần lớn chưa được biết đến, Amadine trao lại cho chúng ta chìa khóa sự nhận biết về viễn tổ của chị.

Chắc chắn sẽ có tiếng nói phản đối, nhưng lịch sử chân chính có đòi hỏi cho nhân phẩm của nó.

*Bài viết thể hiện quan điểm và văn phong của nhà báo tự do Cao Phong Phạm.

BẢN TIN MỚI NHẤT

Lý do người Nhật Bản luôn xin lỗi vì những điều dường như không phải do họ gây ra

Hình ảnh người Nhật gập mình cúi đầu xin lỗi luôn gây ấn tượng tốt đẹp đối với người dân các nước khác.

Xem Thêm

Ðêm Giao Thừa Của Những Người Lính Mất Nước

Năm 1981, tôi được gọi tên ra khỏi nhà tù Cộng Sản. Hơn sáu năm tù là tiêu chuẩn thấp nhất cho tù quân, cán, chính, đảng phái, tôn giáo Việt Nam Cộng Hòa

Xem Thêm

TÌNH THƠ MÙA XUÂN. - CAO MỴ NHÂN

(HNPD) Để rồi nhung nhớ nhau thêm Làm mưa lặng lẽ êm đềm nhẹ rơi

Xem Thêm

Diệt gián tận gốc bằng... bia

Đã làm rồi, chỉ có phí bia.

Xem Thêm

Trước lúc chết, giúp đỡ đồng loại, số phận chú chó đã thay đổi hoàn toàn.

Tại thủ đô Seoul của Hàn Quốc có một chú chó Alaskan Malamute màu xám tên là “Tướng quân”, trước khi chết 2 tiếng đồng hồ, nó vẫn còn giúp đỡ đồng loại,

Xem Thêm

Hậu duệ VNCH Illinois Tổ Chức Lễ Tưởng Niệm Anh Hùng Hoàng Sa

Người chiến sĩ VNCH, đã hết mình trong trọng trách bảo vệ tổ quốc trước dã tâm của người láng giềng trung cộng .

Xem Thêm

BÀN RA TÁN VÀO

Đề bài :Gieo gió gặt bão - Bài viết của Đặng Chí Hùng

Hon 60 nam theo dang,phung su dang an cuop. gio day no cuop lai,va ngay ca den bo do long no cung moi ra . Khong co gi la mu quang hon trong cai dau luon luon tin tuong vao cs. 60 nam phung su an cuop,gio thi bi cuop an. Oan uc gi ???

Xem Thêm

Đề bài :Luật sư Hoàng Duy Hùng – Con chốt mới trong ván bài Hòa Hợp, Hòa Giải

Nó mất job dân cử vì nhân cách hạ cấp kéo theo sự tẩy chay của CĐ VN tại Houston nên cái job luật sư cũng phải dẹp tiệm...Vậy thì con đường duy nhất mà nó còn có thể đi là bám đuôi bọn thú vật VC kiếm sống chứ có phải nó bỏ job để làm đứa sai vặt của VC như bài viết đâu.

Xem Thêm

Đề bài : Dân chúng ở Việt Nam phẫn nộ chửi bới Hoàng Duy Hùng.

Tha`ng cho' Hoa`ng duy Hu`ng na`y cho no' an ki't la` du'ng ro^`i.

Xem Thêm

Đề bài : Dân chúng ở Việt Nam phẫn nộ chửi bới Hoàng Duy Hùng.

Ngộ thiệt...LS HDH đi từ Nam ra Bắc, Mỗi bước đi không âm thầm mà ồn ào qúa mức, mỗi giây phút của HDH đều được hai đài VHVNtv và Phobolsatv tung hứng rất tận tình ..làm như HDH là minh chủa xuất cung, Đi đâu cũng được dân chúng đón mừng, tặng qùa, mời về nhà cung phụng...?? Tới nỗi có anh nông dân xin vợ bán hai giạ lúa để có tiền ra HN ăn rầm nằm rề chỉ để canh gập cho được minh chủ HDH, làm mọi người xem vãi linh hồn.....?? Tới clip nay thì lại thấy HDH bị dân oan chửi qúa nhiều... Hai sự việc khác nhau hoàn toàn, khiến người coi có thắc mắc..?? cái đám dân, quan, ngưỡng mộ HDH qua mức có phải là lũ cò mồi đóng kịch đươc trả tiền cho môt mục đích.....? và để làm giảm sự tư cao của HDH nên cũng có nhóm khác khích động người chửi HDH... cho cân băng ván bài chính trị bịp...???

Xem Thêm

Đề bài :Thông minh chưa hẳn đã lương thiện

…" mguoi giau co vao nuoc Thien dang kho nhu con lac da chui qua lo kim " va …" nguoi giau co thi duoc cho them,con nguoi kho ngheo lai bi cat het " Dong dao ngay con tho au :" Thien dang hoa nguc hai ben ai khon thoi dai,ai dai thoi khon…"

Xem Thêm

Đề bài :Obama cấp quốc tịch cho 2.500 người Iran khi thảo luận thỏa thuận hạt nhân?

Uoc gi T.T chi thi cho bo di tru tai cuu xet nhung don xin nhap tich,the xanh...vv.xem co su khai gian trong cac muc lien quan den cong san.du sinh-ket hon... nghia la co su gian doi,boi the de DUOC thu hoi lai quoc tich va moi ke gian doi ve que cu/.

Xem Thêm

Đề bài :Quần Đảo Bị Lãng Quên Trở Nên Lắm Tên

Cha nào có thẩm quyền đật tên mới cho quần đã̉o Hoàng Sả trên bia tưởng niệm vậy...?? Tên này có phải người Việt không..?? hay lai một tên đá cá lăn dưa nào tự nhân có bằng TS mà tự nghĩ ra cái tên mới... mà sao không thông hiêu đia lý nươc nhà...?? Tranh đấu mà chuyện hiểu biết ph46 th4ng về đia lý nước nhà mà còn không thông xuốt, th̀ì thử hỏi anh đòi tranh đấu cho ai..?? Tưởng niệm cái gì...?? Bó tay với những tên lộn xòng này...!!!!!

Xem Thêm

Đề bài :Anh hùng và chiến sĩ Việt Nam thời … hiện đại - Nguyễn Bá Chổi

Cam on bac ng-b-Choi,bai viet that hay,nhung neu bac phang nang ky hon thi nha em cam on bac.Bon cho nay tu thang tong den thang tep riu,bon no thich nghe nang,noi nho nhe chung chi cuoi ruoi.Nha em ma co khoa an noi,em chui cho chung cu nghe nhu la ca...vong co,cho dung dieu Hanoi.

Xem Thêm

Đề bài :ĐỂ HIỂU RÕ NGUYÊN NHÂN ĐẢNG DÂN CHỦ QUYẾT TÂM TRUẤT PHẾ TỔNG THỐNG DONALD TRUMP

Hilllary da tuyen bo : " Trump ma lam Tong thong thi chung ta vao tu het." Day la mot cau khang dinh ro net nhat,va chinh vi vay ma Obama da tuyen bo :" dan quan chien dau." tat ca moi chuong trinh,muu dinh bon con Lua da sua soan va dang cho ket qua cuoi cung Hillary lam tong thong,On troi ! moi su dao lon va chi trong vong vai nam,tau cong dieu dung va bon con LUA cang ngay cang lo ro cho dan chung My hieu biet ve chung.Chung da gai nguoi khap cac co quan cong Quyen o D.C,chung da sua soan XHCN san sang cho nuoc My.va On Troi! da goi Trump toi cho dat nuoc nay .

Xem Thêm

Đề bài :Úc Bắt Giữ Một Người Gốc Việt Vì Cố Ý Phóng Hỏa Đốt Rừng - Kevin Le

Michael,hay ngang dau len nhu nhung anh hung le van tam,ng-v-troi...Co gan an cuop,co gan chiu don.Dung hen nhat ma mat di si khi cua dang csvn.Thang khon lin,da duoc sang den Uc,song trong moi truong tu do va hieu biet the nao la Quyen con nguoi...Nhung dua nhu thang nay,dung nhu nhung nguoi dan Uc yeu cau : Treo co.

Xem Thêm

TIN MỚI

TÌNH THƠ MÙA XUÂN. - CAO MỴ NHÂN

(HNPD) Để rồi nhung nhớ nhau thêm Làm mưa lặng lẽ êm đềm nhẹ rơi

Xem Thêm

Diệt gián tận gốc bằng... bia

Đã làm rồi, chỉ có phí bia.

Xem Thêm

Trước lúc chết, giúp đỡ đồng loại, số phận chú chó đã thay đổi hoàn toàn.

Tại thủ đô Seoul của Hàn Quốc có một chú chó Alaskan Malamute màu xám tên là “Tướng quân”, trước khi chết 2 tiếng đồng hồ, nó vẫn còn giúp đỡ đồng loại,

Xem Thêm

Hậu duệ VNCH Illinois Tổ Chức Lễ Tưởng Niệm Anh Hùng Hoàng Sa

Người chiến sĩ VNCH, đã hết mình trong trọng trách bảo vệ tổ quốc trước dã tâm của người láng giềng trung cộng .

Xem Thêm

Điểm Tin Thứ Năm 23/01/2020

Vụ Đồng Tâm: Facebook lên tiếng; EU kêu gọi Việt Nam điều tra ‘độc lập’ (VOA)

Xem Thêm

Mùa Xuân Hà Nội - Phan Đức Minh

(HNPD) Ôi, những ngày xưa bóng hình Hà Nội ! Muôn đời in dấu trong tôi

Xem Thêm

Cụ Kình hiển linh - Nguyễn Bá Chổi

( HNPD ) Lâu nay, em cứ tưởng nằm ngủ mơ gặp bác Hồ

Xem Thêm

Hải Ngoại Phiếm Đàm chúc Tết - Hà Thượng Thủ

Hải Ngoại Phiếm Đàm mừng đón Xuân / Ước mong độc giả khắp xa gần

Xem Thêm

Năm CANH TÝ, Mời đọc Chuyện “CON CHUỘT” - Thơ Trần Quốc Bảo

Một con chuột, sống lang thang ngoài bãi,Chui rúc bụi bờ, sợ hãi đủ điều,Sợ muông cẩu, sợ trăn rắn, cú diều,

Xem Thêm

SUY NGẪM VỀ KIẾP NGƯỜI ?!

Cuộc sống vội vã, ngoảnh đầu lại đã hơn nửa đời người. Thời gian trôi nhanh như bóng cây lướt ngoài cửa sổ.

Xem Thêm