“Khúc đâu Tư Mã phụng cầu. Nghe ra như oán như sầu phải chăng” (Kiều).

Khúc ca này do tích Tư Mã Tương Như - Trác Văn Quân vốn là khúc nhạc tỏ tình, nhưng qua tay Kiều trở thành âm thanh "oán sầu", báo trước cuộc đời "Đoạn trường" (đau đứt ruột) của nàng.  

‘Tư mã phụng cầu’ hoặc chính xác ‘Phượng cầu hoàng, là điển tích chim Phụng (Phượng trống) tìm chim Hoàng (là Loan, Phượng mái). (Cầu 求 = Tìm kiếm / xin xỏ).

Nguyên tác: “Hữu nhất mỹ nhân hề, kiến chi bất vong. Nhất nhật bất kiến hề, tư chi như cuồng…”

______

Người Việt biết nay năm Ngọ song lớp trẻ ít kẻ biết về thứ tự các năm trong lịch chu kỳ 12 năm (1 giáp) dùng ở các nước Đông Á, kết hợp với 10 Can (Giáp, Ất,...) tạo thành chu kỳ 60 năm (Hoa giáp). 

Ngọ là tên con giáp của ngụa (mã). Ngưa có nhiều đức tính: - trung thực (thẳng như ruột ngựa), - đoàn kết, chia sẻ hoạn nạn (một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ), - kết bạn (ngưu tầm ngưu, mã tầm mã), - thân thiện với mọi đối tượng nhưng không hề đánh mất tinh thần tranh đua (ngựa về ngược), - lòng biết ơn sâu sắc, chung thủy (làm thân trâu ngựa đền nghì trúc mai. Kiều) - nhanh nhẹn, tận tụy với công việc (chiến mã, dịch trạm/nhà trạm thời xưa).  

Ngựa còn là biểu tượng của sự giàu sang (lên xe xuống ngựa), quyết tâm giành thắng lợi cuối cùng, làm nên sự nghiệp (công lao hãn mã, mã đáo thành công). .

+ Trong kho tàng ca dao, thành ngữ, tục ngữ... hình ảnh con ngựa được thấy khắp nơi.

Một số hình ảnh ít gặp, có ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc:

 – Tứ mã phanh thây (hình phạt man rợ, lỗi ở người). – Ngựa Hồ hí gió bắc (lòng nhớ quê cũ). - Da ngựa bọc thây (tử trận). – Dừng ngựa trước vách đá (biết ngừng đúng lúc). – Tâm viên ý mã (tâm trí bất định). Thanh mai trúc mã (bạn tình thuở thơ ấu). - Chỉ lộc vi mã (cưỡng bức ngôn từ). 

 - Và không phải ngựa: hà mã (河馬) ở sông, hải mã, sea horse (海馬) ở biển, bọ ngựa trên lá cây. Vật dụng: bộ (ván) ngựa. Sinh vật: mã nghị (馬蚁) con kiến. Thực vật: mã đậu. Linh tinh: mật mã, đồ mã.

Mỗi lần năm Ngọ đến, như năm nay Bính Ngọ.là một dịp để các chuyện xưa về ngựa được nhắc lại.

Những điển tích liên quan đến ngựa có thể trực tiếp hoặc gián tiếp.

+ Điển tích trực tiếp vể ngựa (mã 馬).

+ Chiến mã Mông Cổ là giống ngựa bền bỉ di chuyển nhanh của Thanh Cát Tư Hãn ở thế kỷ XIII.

+ Các trường hợp cá thể: Bucephalus, con ngựa huyền thoại của Alexander Đại đế. + Marengo: chú ngựa Ả Rập của Napoleon Bonaparte  + Ngựa Đích Lư  của Lưu Bị. + Tuyệt Ảnh của Tào Tháo. + Xích Thố của Lã Bố, Quan Vũ. +  Dạ Chiếu Ngọc Sư Tử của Triệu Vân. + Ô Vân Đạp Tuyết (Trương Phi).

+ Câu chuyện "Mua xương ngựa” kể về việc một vị vua muốn dùng 1.000 lạng vàng để tìm mua một con thiên lý mã, đã bỏ ra 500 lạng vàng mua xương ngựa chết. Hành động này khiến thiên hạ tin vua thực sự cầu hiền tài, nhờ đó, trong chưa đầy một năm, vua đã mua được 3 con thiên lý mã, vừa có hiền tài..

Bàn: Năm 1971: 1.000 USD mua được 20 lạng vàng. Năm 2008 chỉ mua được một lạng, 1000 lạng là một triệu USD để mua một con thiên lý mã. Bằng giá một xe hơi siêu sang cũng vào thời đó.

+ Chuyện Tái ông thất mã (mất ngựa) ngụ ý thâm thúy cụ thể: Trong họa có phúc, trong phúc có họa.

Sự đời khó lường: May mắn hay rủi ro chỉ là tạm thời, không ai biết trước được tương lai.

+ Điển tích gián tiếp vể ngựa (mã 馬)..

+ Thánh Gióng Phù Đổng Thiên Vương, đời vua Hùng vương thứ sáu. Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt,, mang giáp sắt, đội nón sắt, cầm gươm săt, đánh tan giặc Ân xâm lăng, cướp bóc rồi bay về trời. Ngựa Thánh cưỡi là ngựa sắt, không phải ngựa thật.

+ Trong thần thoại Hy Lạp, con ngựa gỗ thành Troy chứa binh sĩ Hy Lạp đánh chiếm thành Troy.

+ Điển tích chức vụ, liên quan đến ngựa (mã).

- Phò mã: 駙馬, là chức vị người chồng của Công chúa, tức là con rể của Hoàng đế trong văn hóa của Trung Quốc, Việt Nam và Hàn Quốc. Từ này ban đầu chỉ chức quan trông coi xe ngựa hoàng gia.

- Bật mã ôn 弼馬溫: chức vụ giữ ngựa thiên đình.  Bật mã ôn Tôn Ngộ Không, Tề thiên Đại thánh.

+ Điển tích danh tính, dính dấp đến ngựa (mã).  Họ tên ngựa nhưng là người. Trong lịch sử Trung Quốc, họ Mã (馬=ngựa) và họ kép có chữ Mã như Tư Mã (司馬) gắn liền với nhiều nhân vật kiệt xuất từ quân sự, sử học đến văn hóa- Theo thứ tự thời gian: Tư Mã Thiên, đầu thời nhà Hán viết bộ Sử ký Tư Mã Thiên. - Tư mã Tương Như, danh sĩ đời Tây Hán, các sáng tác nổi danh gần 9 thế kỷ trước Lý Bạch, Đổ Phủ đời Thịnh Đường. - Mã Viện 馬援 Phục Ba tướng quân, danh tướng đời Đông Hán và các tướng lĩnh họ Mã khác. - Tư Mã Ý: 司馬懿 đoạt ngôi nhà Tào Ngụy, chấm dứt thời Tam Quốc.  

Chữ nho, Mã (馬) là ngựa. Tư (司) là chỉ huy, cai quản. Vd  Tư lệnh (司令) các sư đoàn, quân đoàn...

Tư mã là một chức quan cao cấp trong thời phong kiến Trung Quốc, từ đờì nhà Chu, thống lĩnh binh mã, nắm giữ quốc phòng. Chức danh này thường đứng dưới Tể tướng.

Thời Tây Hán trong lịch sử Trung Quốc được gọi là Đại tư mã.

Trong lịch sử Trung Quốc, Tư mã là nhân vật thường nắm quyền lực thực tế của triều đình. Tư Mã Ý đoạt cơ nghiệp của Tào Tháo, lập nhà Tây Tấn .

Vào thời trung kỳ nhà Đường (618-907), chức vụ Tư mã chỉ là trợ thủ của các quan Thứ sử  Bạch Cư Di, tác giả bài Tỳ Bà Hành là Giang Châu tư mã (Tỳ bà hành: Giang châu tư mã đẫm màu áo xanh).

Họ Tư Mã: Theo lịch sử, đời Chu Tuyên Vương, người giữ chức Tư Mã có công lớn nên vua cho phép lấy chức danh làm họ, từ đó hình thành họ Tư Mã. 

Cùng với tư mã coi về binh, các chức vị: tư đồ, tư không, tư khấu tương tự bộ lại, bộ công, bộ hình.

Truyện về ngựa là nhiều. Chọn năm ngưa để kể về Tư Mã Tương Như ‘phụng cầu’ là thích hợp..

+ Tư Mã Tương Như司馬相如  (179 TCN - 117 TCN), tự Trường Khanh, người ở Thành Đô đời nhà Tây Hán,TCN. Người rất đa tài, văn hay, đàn giỏi.Trong khi đến đất Lâm Cùng, Tương Như vốn sẵn quen với Vương Cát là quan lệnh ở huyện, nên đến chơi. Cát lại mời Tương Như cùng đi dự tiệc ở nhà Trác Vương Tôn, vốn là viên ngoại đại phú gia trong huyện.

Nghe tiếng Tương Như đàn hay nên quan huyện cùng Trác Vương Tôn yêu cầu đánh cho một bài.

Họ Trác vốn có một người con gái rất đẹp tên Văn Quân, còn nhỏ tuổi mà sớm góa chồng, lại thích nghe đàn. Tương Như được biết, định ghẹo nàng, nên vừa gảy đàn vừa hát khúc “Phượng cầu hoàng”.

Trác Văn Quân nghe được tiếng đàn, lấy làm say mê, đương đêm bỏ nhà đi theo chàng. Trác ông tức giận, quyết định từ con. Đôi trai gái đó mở một quán nấu rượu. Vợ chồng cùng cặm cụi làm.ăn.

Về sau Trác ông hồi tâm, trở lại giúp đỡ các con.

Khúc “Phương cầu hoàng” như sau: (Bản dịch của Trương Việt Linh - 15/7/2025).    

   Có người con gái đẹp xinh, Mới trông lòng đã nảy tình yêu thương.
   Một ngày không gặp được nàng, Trong lòng rạo rực như đang phát cuồng.
   Phượng bay lượn chốn tầng không, Bốn phương tám hướng cốt mong tìm hoàng.
   Buồn thay chẳng gặp giai nhân, Tường đông lạnh lẽo tìm không thấy nàng.
   Lòng ta đành mượn tiếng đàn, Khúc tơ bày tỏ can tràng cùng ai.
   Bao giờ mới được kết đôi, Bao giờ mới tỏ được lời trăm năm?
   Lòng ta yêu trộm thương thầm, Sợ thay chẳng được xứng tầm cùng ai!
   Với nàng không thể lượn bay, Mối sầu quằn quại thân này héo khô”. (1).

Bài thơ khúc đàn này biểu tượng cho tình yêu say đắm, chủ động và sự đồng điệu tâm hồn, kể về hình ảnh chim phượng hoàng đi tìm bạn. Tư Mã Tương Như được ví như chim phụng cầu hoàng.

Trác Văn Quân thời Tây Hán xa xưa cũng không chỉ nổi tiếng với vẻ đẹp "chim sa cá lặn" mà còn giỏi đàn cầm và làm thơ (là tác giả bài “Bạch đầu ngâm” nổi tiếng, lưu truyền đời này qua đời khác). .

Mối tình đẹp, dám bỏ trốn theo tài tử nghèo Tư Mã Tương Như qua điển tích khúc “Phượng cầu hoàng" khiến nàng trở thành biểu tượng cho sự tự do yêu đương. Trác Văn Quân được coi là hình mẫu phụ nữ vừa có sắc, vừa có tài, vừa có cá tính mạnh mẽ trong xã hội phong kiến. 

Chuyện tình này giữa hai thi nhân bậc nhất đời Tây Hán nổi tiếng đến nỗi nó đã trở thành là một điển cố  danh tiếng được nhắc đến nhiều trong thơ ca cổ điển và hiện đại..

Trong các tình sử của vua chúa Trung Hoa cổ xưa các tuyệt đại mỹ nhân Đát Kỷ, Tây Thi, Ngu Cơ, Điêu  Thuyền, Dương Quý Phi rốt cuộc đều thọ thảm tử. Trong dân gian các truyện tình Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài đời Đông Tấn, Thôi Hộ (Đào hoa y cựu tiếu đông phong), đời Đường  Thôi Oanh Oanh (Tây Sương ký), đời Nguyên thì sự tình éo le, kéo dài năm, tháng. Riêng truyện Tư Mã Phụng Cầu là thơ, là nhạc, là giọng ca, tiếng đàn trầm bổng tuyệt vời, là tiếng sét ái tình, kết thúc nội nhật, và điều quan trọng là các mối liên quan kết nối, tô điểm cho năm Ngọ. Thật tuyệt vời và cảm xúc, các năm “ngựa, mã” đã góp lời trên văn đàn thi ca với khúc thơ nhạc bất hủ Tư Mã Phụng Cầu.

Lê Bá Vận.