Jackhammer Nguyễn

Tôi chẳng biết Quốc Thiên là ai, cho đến khi người ta phản đối anh ta trên các trang mạng xã hội của người Việt tại hải ngoại.

Đại khái, anh ta là một ca sĩ nổi tiếng tại Việt Nam, mà cũng có khán giả ở hải ngoại. Vì sự nổi tiếng ấy nên anh ta được một bầu sô nào đó mời sang Mỹ biểu diễn tại những nơi tập trung đông người Việt Nam.

Người ta phản đối anh ta vì anh ta bị cho là một công cụ tuyên truyền của chế độ cộng sản  trong nước, với những bài hát ca ngợi lãnh tụ, ca ngợi chế độ, cùng những bộ trang phục anh ta mặc khi lên sân khấu trong nước: Khi thì áo cờ đỏ sao vàng, khi thì quần áo bộ đội.

 Trong những ý kiến phản đối Quốc Thiên được công bố, đáng chú ý là quan điểm của  nhạc sĩ Nam Lộc. Tôi nhớ nhất là, ông cho rằng Quốc Thiên có quyền tự do ngôn luận, muốn hát gì thì hát, muốn mặc gì thì mặc; nhưng với những bài hát ca ngợi chế độ trong nước, với quần áo bộ đội, cờ đỏ, thì việc anh ta bị cộng đồng hải ngoại phản đối là điều có thể hiểu được.

Tôi rất đồng ý với ông Nam Lộc. Chúng ta có thể so sánh với một ý trong dân gian Việt Nam: Không ai cấm ăn thịt chó cả, nhưng khi làm thầy tu thì không được ăn thịt chó. Có nghĩa là không ai cấm Quốc Thiên ca ngợi lãnh tụ cộng sản cả, nhưng khi anh ta muốn kiếm tiền ở hải ngoại thì đừng ca ngợi lãnh tụ cộng sản.

Tương tự như vậy, các ca sĩ hải ngoại sẽ dễ dàng về nước biểu diễn nếu như trên sân khấu hải ngoại đừng phất cờ vàng, đừng chỉ trích chế độ Hà Nội.

Ở đây, chúng ta có thể thấy vài điều thú vị trong việc kiểm duyệt văn hóa giữa hải ngoại và Việt Nam, mà đôi khi không công bằng cho người ở hải ngoại.

Sách báo, ca sĩ hải ngoại khi vào Việt Nam phải qua sự kiểm duyệt khắt khe, trong khi ở chiều ngược lại thì không, với lý do tự do ngôn luận. Ở Mỹ, về nguyên tắc, điều ấy cho tới bây giờ vẫn đúng, mặc dù có những quan ngại về cách hành xử của chính quyền liên bang hiện tại, mà có người cho là mang dáng dấp của một chính quyền độc đoán.

Chịu thôi, biết làm thế nào! Khi sống trong một chế độ tự do thì chúng ta phải hành xử tự do: Tự do của mình và tự do của người khác. Thành ra, nếu phản đối anh chàng Quốc Thiên thì không đi xem anh ta, và kéo đến chỗ nào đó biểu tình phản đối anh ta!

Điểm quan trọng nhất trong câu chuyện anh chàng Quốc Thiên này, mà tôi chưa thấy ai đặt ra, là: Tại sao anh ta được mời sang Mỹ biểu diễn?

Có người cho rằng, Quốc Thiên sang Mỹ là nằm trong một âm mưu vĩ đại của Đảng Cộng sản Việt Nam, muốn “đỏ hóa” đồng bào hải ngoại, theo Nghị quyết 36 gì đấy – nay đã được thay bằng Nghị quyết 23.

Nhưng tôi không nghĩ như thế. Đúng là đảng Cộng sản Việt Nam có thể có khả năng tổ chức một chuyến đi như vậy cho Quốc Thiên, nhưng họ còn có vô vàn chuyện phải làm khác. Hơn nữa, những khó khăn về kinh tế, tài chính của họ cũng đáng kể, chứ không phải nhỏ.

Lý do Quốc Thiên được mời sang biểu diễn là vì anh ta có một lượng khán giả đủ đông ở Mỹ!

Họ là ai?

Dĩ nhiên, họ không phải là những người bỏ chạy khỏi Việt Nam trước và sau ngày 30/4/1975. Họ không phải là những tù nhân từ các trại cải tạo, cũng không phải là những thuyền nhân đã vượt qua bao nhiêu khổ ải, chết chóc, đói khát để đào thoát khỏi Việt Nam. Những người này là khán giả của ông Nam Lộc,  trong những chương trình “vang bóng một thời” như Thúy Nga Paris, Asia.

Tôi tin rằng, một phần đáng kể trong số những khán giả của Quốc Thiên là những người Việt thuộc các thế hệ mới sang Mỹ, hoặc con cháu của những gia đình đã sang Mỹ từ trước. Họ là một lớp khán giả khác với lớp khán giả từng say mê những chương trình như Thúy Nga Paris hay Asia.

Tôi gọi Thúy Nga Paris và Asia là những chương trình “vang bóng một thời”, bởi đã có một thời chúng rất nổi tiếng, gần như là những thương hiệu văn nghệ không thể thiếu trong đời sống của người Việt hải ngoại. Nhưng thời vàng son ấy đã qua. Những khán giả từng say mê các chương trình đó ngày càng lớn tuổi và thưa dần. Phần đông con cháu họ lại không còn đủ vốn tiếng Việt để có thể xem, hiểu và thấu cảm Thúy Nga Paris hay Asia như ông bà, cha mẹ mình ngày trước.

Và đó chính là khoảng trống mà những ca sĩ như Quốc Thiên đang bước vào.

Và có lẽ đây mới là điều đáng suy nghĩ nhất sau vụ Quốc Thiên: Không phải vì sao một ca sĩ từ Việt Nam được mời sang Mỹ, mà là vì sao anh ta lại có một thị trường khán giả ở Mỹ đủ lớn để một bầu sô bỏ tiền mời anh ta sang biểu diễn?

Nếu không có khán giả, sẽ chẳng có bầu sô nào mời.

Nếu có khán giả, thì câu chuyện không còn đơn giản là chuyện một ca sĩ “từ trong nước sang hải ngoại”, mà là câu chuyện về sự thay đổi của chính cộng đồng người Việt hải ngoại – một sự thay đổi mà có lẽ chúng ta cần nhìn thẳng vào, thay vì chỉ phản đối một người ca sĩ.

Số người Việt rành tiếng Việt – và có khi chỉ tiếng Việt mà thôi – ngày càng đông, đang dần thay thế những thuyền nhân, những người di tản, những cựu tù nhân trại cải tạo. Họ là những người mới sang trong khoảng 20–25 năm gần đây. Đa số họ có huyết thống, quan hệ gia đình với những người thuộc thế hệ đầu, và được thế hệ này bảo lãnh sang.

Nhưng họ có những kinh nghiệm Việt Nam khác với thế hệ trước.

Họ lớn lên dưới một chế độ Hà Nội khác, dù ít dù nhiều cũng đã cởi mở hơn trước. Và gu âm  nhạc của họ cũng khác với những thuyền nhân hay cựu tù cải tạo. Đó là những bài hát được sáng tác trong nước sau năm 1975, phần đông cũng chẳng mang tính  chính trị gì, mà chỉ là những câu chuyện tình cảm ướt át, khi thì mộc mạc, khi thì rối rắm, khi thì chân chất quê mùa, lúc lại đầy xúc cảm thị dân.

Từ một góc nhìn nào đó, những bài hát ấy cũng là sự kéo dài của văn hóa miền Nam Việt Nam trước 1975, cộng với một số yếu tố văn hóa phi chính trị từ miền Bắc vào.

Và thế là những anh chàng như Quốc Thiên, Đàm Vĩnh Hưng… có một lượng khán giả đông đúc tại hải ngoại. Đó là những người mới sang, và cũng có thể có thêm một số con cháu của thuyền nhân, cựu tù cải tạo… đang học tiếng Việt, và được (bị?) cuốn vào một không gian âm nhạc bình dân Việt Nam, không gian văn hóa thành thị Việt Nam… sau năm 1975.

Và gu âm nhạc ấy lan tràn ra hải ngoại.

Đó là đặc điểm của thời đại mới, khi mạng xã hội có thể lan truyền một tư tưởng, một yếu tố văn hóa mới nhanh như ánh chớp. Chứ cũng chẳng nhất thiết phải là Nghị quyết 36, hay Nghị quyết 23 gì cả!

Nếu các bạn không tin tôi, thì hãy chịu khó dạo một vòng quanh các khu người Việt hải ngoại như Sydney, Houston, California… mà nghe nhạc phát ra từ các quán ăn Việt Nam, hay các tiệm cà phê Việt Nam. Hoặc hãy đến các phòng karaoke, những buổi karaoke gia đình, để thấy rằng người ta nghe và hát nhạc sáng tác sau năm 1975 nhiều lắm.

Mà đôi khi người ta cũng khó phân biệt một tác phẩm âm nhạc sáng tác sau năm 1975 ở hải ngoại hay tại Sài Gòn!

Mà không phải chỉ âm nhạc. Từ vựng tiếng Việt mới cũng tràn đầy. Thói quen sử dụng những danh từ, địa danh  trong nước cũng ngày càng nhiều. Bạn có nghe tên một cái quán tên là Tràm Chim ở California chưa? Tràm Chim là một địa danh ở miền Nam Việt Nam, nhưng tên gọi này được sử dụng phổ biến hơn trong nước từ những năm sau Đổi mới.

Với tình trạng di cư như hiện nay, lớp người Việt với Vietnamese only sẽ càng ngày càng đông. Đàm Vĩnh Hưng và Quốc Thiên sẽ tiếp tục có khán giả.

Mà đặc điểm của một bộ phận người mới sang là đến từ những vùng quê nghèo của Việt Nam, nơi ảnh hưởng của văn hóa và môi trường xã hội sau năm 1975 có thể sâu đậm hơn. Trừ khi dòng di cư này bị chấm dứt!

Chúng ta chờ xem, sau khi chính quyền Trump chấm dứt, chính quyền mới có tiếp tục chủ trương hạn chế di dân hay không!

Người Việt hải ngoại thuộc nhóm chống Quốc Thiên, chống Đàm Vĩnh Hưng có cái gì thay thế để thỏa mãn nhu cầu văn hóa của những nhóm người Vietnamese only ngày càng đông đúc?

Đó là chưa nói đến nhóm thế hệ 1.5 trở đi. Họ đâu còn thấy thích thú nữa khi nghe Thúy Nga Paris hay Asia như thế hệ cha mẹ, ông bà họ.

Đương nhiên, tôi không hạ thấp sự tính toán của Hà Nội. Điều thuận lợi cho họ là số đông và thời gian. Và họ cũng rất khôn ngoan, biết chớp thời cơ.

Họ cho phép cả những người từng ca nhạc ở Asia, Thúy Nga Paris, hay từng phất cờ vàng chống họ ngày trước, được phép về nước biểu diễn.

Nếu muốn những nhân vật như Đàm Vĩnh Hưng, Quốc Thiên không làm mưa làm gió trên sân khấu hải ngoại nữa, thì phải có những ca sĩ hát tiếng Việt khác – made in Hải Ngoại – phải có một nền văn hóa Việt Nam mạnh mẽ, được xây dựng trên một không gian tiếng Việt sống động ở hải ngoại.

Sự việc Quốc Thiên nhắc nhở cộng đồng người Việt hải ngoại rằng:  Trong hơn 50 năm qua, họ đã xây dựng được gì cho một nền văn hóa Việt Nam, được lưu chuyển bằng tiếng Việt, với những yếu tố độc lập với sự thống trị độc đảng trong nước?

Đó mới là câu hỏi đáng suy nghĩ.

Bởi vì một cộng đồng văn hóa không thể tồn tại chỉ bằng cách nói “không” với những gì mình không thích. Nó phải có khả năng nói “có” với một thứ gì đó khác – hấp dẫn hơn, sống động hơn, và đủ sức giữ những thế hệ người Việt tiếp tục nói tiếng Việt, nghe tiếng Việt, hát tiếng Việt và sống trong một không gian văn hóa Việt Nam của chính họ.

Nếu không làm được điều đó, cho dù có biểu tình bao nhiêu lần, phản đối bao nhiêu ca sĩ, thì những Quốc Thiên khác vẫn sẽ xuất hiện. Và họ vẫn sẽ có khán giả.

Olivia Rodrigo bước vào thị trường âm nhạc với xuất phát điểm quen thuộc của một “công chúa Disney”, nối tiếp Britney Spears, Miley Cyrus, Selena Gomez hay Demi Lovato. Tuy nhiên, ngay từ những bước đầu tiên, cô đã lựa chọn hướng đi tương đối khác biệt so với nhiều đàn chị, khi ký với hãng thu âm Interscope/Geffen, nơi nhìn Rodrigo trước hết như một songwriter thay vì một pop star.

Lựa chọn này cũng phần nào định hình con đường âm nhạc của Rodrigo những năm sau đó. Qua hai album đầu tay, cô nhanh chóng bộc lộ năng lực sáng tác, xây dựng màu sắc riêng và từng bước thoát khỏi hình ảnh ngôi sao tuổi teen.

Cũng từ đây, album phòng thu thứ 3 You Seem Pretty Sad for a Girl So in Love mang ý nghĩa như bước tiếp theo trong quá trình trưởng thành ấy, khi Rodrigo tiếp tục mở rộng thế giới âm nhạc của bản thân.

Bước trưởng thành của Olivia Rodrigo

Với You Seem Pretty Sad for a Girl So in Love, Olivia Rodrigo không tiếp tục lặp lại hoàn toàn công thức từng làm nên thành công của SOUR (2021) và GUTS (2023). Nữ ca sĩ vẫn giữ nền tảng pop-rock quen thuộc, nhưng âm thanh mềm mại và đa dạng hơn, với nhiều ảnh hưởng từ rock và pop thập niên 1980.

Drop Dead là ví dụ khá rõ cho sự thay đổi đó. Ca khúc mang năng lượng tươi sáng, giai điệu dễ nhớ và phần điệp khúc giàu tiết tấu, nhưng phía sau vẻ hưng phấn lại là cảm giác một cô gái đang yêu đến mức gần như mất phương hướng. Olivia miêu tả người mình yêu bằng những hình ảnh phóng đại, biến những khoảnh khắc rất bình thường thành điều đặc biệt.

Pitchfork cho rằng chính sự pha trộn giữa cảm giác hạnh phúc và bất an khiến bài hát thú vị hơn một bản tình ca thông thường. Stupid Song cũng đi theo hướng tương tự, bắt đầu bằng piano khá nhẹ trước khi bản phối bất ngờ mở rộng, tương ứng với trạng thái ngày càng mất kiểm soát của nhân vật.

Điểm đáng chú ý của album nằm ở việc Olivia xây dựng các ca khúc thành một câu chuyện tương đối liền mạch. Nửa đầu là cảm giác say mê của một mối tình mới, nhưng những dấu hiệu về ghen tuông, lệ thuộc và bất an đã sớm xuất hiện. Càng về sau, không khí dần nặng hơn khi tình cảm bắt đầu rạn nứt.

Đến Less, mối quan hệ gần như đi đến hồi kết. Đây là một ballad khá đơn giản về bản phối, đặt trọng tâm vào vocal và ca từ, nhưng sức nặng nằm ở nghịch lý của nhân vật: "Nếu yêu em đồng nghĩa với buông tay và cầu chúc em sau này hạnh phúc/ Thôi thì thà, em ước anh đừng yêu em nhiều đến thế".

Sự trưởng thành rõ hơn cả nằm ở The Cure. Olivia vẫn viết về sự bất an và ghen tuông, những chủ đề vốn xuất hiện nhiều trong âm nhạc của cô, nhưng cách nhìn đã thay đổi. Thay vì đổ toàn bộ lỗi cho một người yêu tồi, nữ ca sĩ thừa nhận tình yêu không thể tự động chữa lành những vấn đề bên trong mỗi người. Pitchfork đánh giá đây là một bước tiến rõ rệt trong songwriting của Olivia.

Đây cũng là khác biệt lớn giữa album mới với những sản phẩm đầu sự nghiệp. Olivia từng thành công nhờ những ca khúc thất tình, nơi sự tức giận, tổn thương và trách móc được đẩy lên rất rõ. Ở tuổi 23, cô bắt đầu viết về tình yêu với nhiều vùng xám hơn. Cảm giác yêu, phụ thuộc, ghen tuông, thất vọng và tự nghi ngờ bản thân liên tục đan xen, biến đây trở thành hành trình cảm xúc hoàn chỉnh nhất Olivia từng xây dựng trong một album.

Đến Cigarette Smoke, album trở lại với cảm giác buồn và khép lại câu chuyện trong trạng thái còn nhiều dư âm.

Thực chất, You Seem Pretty Sad for a Girl So in Love không phải một cuộc lột xác hoàn toàn của Olivia Rodrigo. Cô vẫn viết pop dễ nghe, vẫn dựa nhiều vào những câu chuyện tình cảm và vẫn sở hữu khả năng tạo hook rất tốt. Nhưng nội dung đã bớt đơn giản, bản phối có thêm biến chuyển và cách nhìn về tình yêu cũng trưởng thành hơn.

Từ công chúa teen-pop đến ngôi sao hàng đầu thế hệ

Khi album Sour bùng nổ vào năm 2021, Olivia Rodrigo mới 18 tuổi, hát chủ yếu về những tổn thương tình cảm và nhanh chóng trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của teen-pop.

Thành công của Sour vượt xa kỳ vọng dành cho một album đầu tay. Đĩa nhạc đứng đầu Billboard 200, tạo ra hàng loạt bản hit toàn cầu và giúp Rodrigo thắng 3 giải Grammy, trong đó có Nghệ sĩ mới xuất sắc.

Ở thời điểm đó, sức hút của nữ ca sĩ đến từ những giai điệu dễ nhớ, cảm xúc gần gũi cùng cách viết trực diện về tình yêu, chia tay và những bất an của tuổi mới lớn. Bên cạnh màu sắc pop dễ tiếp cận, Rodrigo cũng sớm đưa pop-punk và alternative rock vào âm nhạc, tạo nên cá tính khác biệt so với hình ảnh một ngôi sao Disney thông thường.

Giới phê bình khi ấy cũng sớm nhận ra khả năng songwriting của Rodrigo. Pitchfork đánh giá cao cách cô biến những xáo trộn tình cảm rất cá nhân thành câu chuyện dễ đồng cảm, dù Sour vẫn có hạn chế khi tập trung quá nhiều vào một cuộc chia tay và đôi lúc còn đơn giản.

Chính thành công quá lớn của Sour lại khiến album thứ hai trở thành thử thách đáng kể, bởi giờ đây cô cần chứng minh bản thân có thể xây dựng sự nghiệp lâu dài thay vì dừng lại ở một hiện tượng tuổi teen.

Với Guts, Rodrigo phần nào giải được bài toán đó khi album tiếp tục thành công, nhận 6 đề cử Grammy và đồng thời định hình cá tính âm nhạc rõ hơn.

Nếu Sour phần lớn đặt cô vào vị trí của một cô gái bị tổn thương, những sáng tác về sau mở rộng sang những chủ đề phức tạp hơn, như áp lực trưởng thành, danh tiếng, hình ảnh bản thân và những lựa chọn sai lầm. Cách viết cũng có thêm sự châm biếm, giúp Rodrigo dần thoát khỏi hình ảnh một “công chúa thất tình” chỉ chuyên kể những câu chuyện tình yêu tuổi teen.

Đến album thứ ba You Seem Pretty Sad for a Girl So in Love, nữ ca sĩ tiếp tục tránh lặp lại công thức từng thành công với Guts. Chất pop-punk được tiết chế để nhường thêm không gian cho new wave, pop-rock và alternative mang hơi hướm thập niên 1980, trong khi phần sản xuất trở nên nhiều lớp và đa dạng hơn.

Rodrigo thực tế chưa tạo ra một ngôn ngữ âm nhạc hoàn toàn mới, bởi ảnh hưởng từ pop-punk, alternative rock hay những nghệ sĩ thế hệ trước vẫn khá dễ nhận ra.

Dù vậy, ở tuổi 23, với ba album liên tiếp đứng đầu Billboard 200, các giải Grammy, những chuyến lưu diễn quy mô lớn, cô rõ ràng đã trở thành songwriter đáng chú ý bậc nhất thế hệ.