Nhiều tuần qua, Ukraine đối mặt tình thế rất khó khăn. Triển vọng kết thúc xung đột với Nga dường như ngày càng xa vời, khi các cuộc đàm phán hòa bình không có bất kỳ bước tiến nào. Điều này đồng nghĩa Kiev cần chuẩn bị để tiếp tục chiến đấu lâu dài, khi nguồn hỗ trợ tài chính quan trọng từ Liên minh châu Âu (EU) vẫn bị đóng băng từ tháng 12 năm ngoái do vấp phải sự phản đối của Thủ tướng Hungary Victor Orban, người có quan điểm thân thiện với Nga.

Hôm 23/4, bước đột phá cuối cùng đã đến. Các lãnh đạo EU đồng ý "mở khóa" khoản vay 106 tỷ USD cho Ukraine sau khi Hungary từ bỏ quyền phủ quyết.

Động thái mang tính đột phá này diễn ra hai ngày sau khi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky thông báo rằng đường ống Druzhba, vốn vận chuyển dầu thô từ Nga đến Hungary và Slovakia, đã được sửa chữa và có thể hoạt động trở lại.

Số tiền được kỳ vọng sẽ đáp ứng phần lớn nhu cầu tài chính của Ukraine trong hai năm tới. Khi nguồn quỹ này cạn kiệt, dự kiến một khoản bổ sung trị giá 117 tỷ USD từ ngân sách dài hạn của EU sẽ tiếp tục được phân bổ cho Ukraine.

Hlib Vyshlinsky, lãnh đạo Trung tâm Chiến lược Kinh tế, trụ sở tại Kiev, đánh giá các cam kết này sẽ giúp Ukraine có nền tảng tài chính vững chắc hơn ít nhất là đến hết năm 2029. Ông nói thêm rằng áp lực hiện chuyển sang Nga, nơi cũng đang đối mặt những thách thức kinh tế ngày càng lớn khi cuộc chiến hao người tốn của tại Ukraine kéo dài.

Bên cạnh khoản cho vay 106 tỷ USD, EU còn thông qua gói trừng phạt kinh tế thứ 20 nhằm vào Nga trong cùng ngày.

"Tình trạng bế tắc đã kết thúc", Kaja Kallas, đại diện cấp cao về chính sách đối ngoại EU, viết trên mạng xã hội. "Nền kinh tế thời chiến của Nga đang chịu áp lực ngày càng lớn, trong khi Ukraine vừa nhận được một cú hích mạnh mẽ".

Cam kết tài chính của EU với Ukraine đã bù đắp phần lớn khoảng trống mà chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump để lại. Năm ngoái, các quốc gia châu Âu đã cung cấp gần như toàn bộ hỗ trợ quân sự, tài chính và nhân đạo cho Ukraine, trong khi viện trợ từ Mỹ giảm tới 99%, theo Viện Kinh tế Thế giới Kiel, trung tâm nghiên cứu có trụ sở tại Đức.

Hy vọng cho Ukraine

Khác với các gói hỗ trợ trước đây của EU, gói mới nhất này tập trung mạnh vào chi tiêu quốc phòng. Khoảng 70 tỷ USD trong khoản vay sẽ được dành cho quân sự, giúp Kiev có một nguồn ngân sách đáng kể để mua những hệ thống phòng không đắt đỏ và mở rộng sản xuất máy bay không người lái (drone), những vũ khí đã chứng minh hiệu quả trong đối phó các đòn tập kích từ phía Nga.

Khoản vay còn tạo điều kiện để Ukraine lập kế hoạch tốt hơn cho các hoạt động quân sự trong dài hạn. Trước đây, họ hiếm khi làm được điều này, bởi những khoản hỗ trợ trước đó thường nhỏ giọt, chủ yếu là tài trợ thiết bị, thay vì nguồn tiền có thể trực tiếp dùng để mua hoặc sản xuất những loại vũ khí mà Ukraine cần nhất.

"Việc Ukraine có được mức độ chắc chắn về tài chính này sau hơn 4 năm chiến sự có ý nghĩa rất quan trọng", Tổng thống Zelensky viết trong một bài đăng trên mạng xã hội ngày 23/4.

Việc khoản vay tập trung vào tài chính quân sự phản ánh điều mà nhiều quan chức châu Âu và Ukraine đã nhấn mạnh trong vài tháng trở lại đây, rằng Kiev phải chuẩn bị cho một cuộc xung đột kéo dài bằng cách tăng cường khả năng phòng thủ.

Ukraine và Nga đến nay vẫn chưa thể thống nhất các điều khoản của thỏa thuận ngừng bắn và tiến trình đàm phán dường như đang bị đóng băng khi chính quyền Trump, bên đóng vai trò trung gian cho các cuộc thương thảo, đang tập trung cho cuộc chiến với Iran ở Trung Đông. Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov tuyên bố nối lại đàm phán với Ukraine không phải ưu tiên hàng đầu của Moskva vào lúc này.

Tổng thống Zelensky đã cải tổ nội các để chuẩn bị cho khả năng cuộc xung đột sẽ không sớm kết thúc. Ông đã bổ nhiệm Bộ trưởng Quốc phòng mới Mykhailo Fedorov, một người đam mê công nghệ và luôn coi drone là vũ khí then chốt để đẩy lùi quân đội Nga.

Cả Nga và Ukraine đều chưa có con đường chiến thắng rõ ràng, nhưng Fedorov cho biết ông có nhiệm vụ khiến Nga thấy rằng việc tiếp tục chiến đấu là vô nghĩa, từ đó buộc họ phải ngồi vào bàn đàm phán.

"Tổng thống đã giao nhiệm vụ rõ ràng cho Bộ Quốc phòng, song song với các nỗ lực ngoại giao, phải tăng cường năng lực phòng thủ sao cho chúng ta có thể buộc đối phương phải chấp nhận hòa bình", ông Fedorov phát biểu hồi tháng hai, khi phác thảo kế hoạch hành động của mình.

Kế hoạch này đặt mục tiêu tăng cường năng lực phòng không để bảo vệ bầu trời Ukraine, gây tổn thất tối đa cho lực lượng Nga trên chiến trường và sử dụng vũ khí tầm xa để tấn công vào ngành công nghiệp dầu mỏ, nguồn thu chính của Moskva.

Khoản vay không lãi suất từ EU mà Ukraine chỉ phải hoàn trả nếu Nga bồi thường sau xung đột sẽ góp phần tạo nền tảng tài chính cho chiến lược của Bộ trưởng Fedorov.

Khoản vay sẽ được giải ngân đều trong hai năm tới, với 33 tỷ USD dành cho nhu cầu quân sự và 20 tỷ USD cho các khoản chi dân sự trong năm đầu tiên, theo Valdis Dombrovskis, ủy viên kinh tế EU. Ông cho biết thêm Ukraine có khả năng nhận được đợt giải ngân đầu tiên vào cuối tháng 5 hoặc đầu tháng 6 nhằm tài trợ cho hoạt động sản xuất drone.

Theo Tổng thống Zelensky, mỗi ngày Ukraine sản xuất gần 1.000 drone đánh chặn để đối phó các vũ khí trên không của Nga. Ông cho biết với nguồn kinh phí mới, Ukraine có thể tăng gấp đôi sản lượng để bảo vệ bầu trời tốt hơn. "Chúng tôi đang rất cần số tiền này", ông nói với CNN. "Đây thực sự là vấn đề sống còn của chúng tôi".

Cuộc chiến lâu dài

Khoản vay mới nhất cũng chuyển dịch từ mô hình hỗ trợ quân sự dựa trên việc tặng trang thiết bị sang mô hình các nước châu Âu tài trợ tiền để Ukraine tự sản xuất vũ khí.

Khi xung đột tiếp tục kéo dài, chính quyền Ukraine đã phàn nàn rằng các loại vũ khí do phương Tây viện trợ, trong đó có cả đạn pháo dẫn đường vốn dễ bị tổn thương trước các phương pháp tác chiến điện tử của Nga, không còn hiệu quả trên một chiến trường đang thay đổi từng ngày bởi các công nghệ hiện đại.

Thay vào đó, Ukraine thúc giục các đồng minh tài trợ cho ngành công nghiệp quốc phòng trong nước, nơi đã sản xuất được những loại vũ khí tiên tiến như robot mặt đất trang bị súng máy. Loại công nghệ này phù hợp hơn với hình thái chiến sự mới đang diễn ra tại Ukraine.

"Điều này rất quan trọng bởi nhiều công cụ thiết thực nhất, như tên lửa đánh chặn, vũ khí tấn công tầm xa, các loại drone và hệ thống tác chiến điện tử hiện chỉ có tại Ukraine hoặc có lợi thế lớn về chi phí nếu mua từ các nhà sản xuất nội địa và các công ty nước ngoài đang hoạt động tại Ukraine", Nataliia Shapoval, lãnh đạo Viện nghiên cứu Trường Kinh tế Kiev, đánh giá.

Mặc dù vậy, Ukraine hiện vẫn phụ thuộc vào các loại vũ khí uy lực vốn chỉ được sản xuất ở các nước phương Tây khác, như tên lửa Patriot do Mỹ chế tạo. Đây là hệ thống phòng không duy nhất trong kho vũ khí của Ukraine có khả năng bắn hạ tên lửa hành trình, nhưng nước này đang thiếu nghiêm trọng đạn tên lửa.

Tổng thống Zelensky cho hay khoản vay từ EU sẽ được chi vào sản xuất vũ khí trong nước và "mua những loại vũ khí cần thiết mà Ukraine chưa thể tự sản xuất từ các đối tác". Ngoài ra, Ukraine cũng sẽ ưu tiên sửa chữa và củng cố ngành năng lượng trước mùa đông tiếp theo. Mùa đông vừa qua, Ukraine đã phải chịu tổn thất nặng nề khi Nga liên tục nhắm mục tiêu tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng.

Nhìn chung, EU cho biết khoản vay mới sẽ đáp ứng khoảng 2/3 nhu cầu vốn nước ngoài của Ukraine cho cả chi tiêu quân sự và phi quân sự trong hai năm tới, ước tính vào khoảng 135,7 tỷ USD. 1/3 còn lại dự kiến do các tổ chức khác như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) chi trả.

Theo một số quan chức Ukraine và châu Âu, với khoản vay này, nhu cầu chi tiêu của Ukraine trong những năm tới sẽ được đảm bảo. Tuy nhiên, thực tế có thể phức tạp hơn thế.

Ukraine dự tính chi 66 tỷ USD cho quân sự trong năm nay. Tuy nhiên, hồi đầu năm, Bộ Quốc phòng Ukraine cho biết họ cần tới 120 tỷ USD để thực hiện thành công chiến lược chặn đứng đà tấn công của Nga.

Để bù đắp khoảng trống này, Kiev cho hay họ đang trông chờ vào các khoản viện trợ bổ sung. Ông Fedorov đã tới thăm một số nước phương Tây để trình bày kế hoạch và tìm kiếm thêm nguồn kinh phí. Đức đã đồng ý gói viện trợ quân sự mới trị giá hơn 4,5 tỷ USD, trong khi Bỉ và Tây Ban Nha mỗi nước cam kết hỗ trợ 1,2 tỷ USD.

Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, AP)