Người đứng đầu cơ quan AIDS của Liên hiệp quốc ngày 10/2 nói rằng số ca nhiễm HIV mới có thể tăng vọt gấp sáu lần vào năm 2029 nếu Hoa Kỳ ngừng hỗ trợ chương trình AIDS lớn nhất, cảnh báo rằng hàng triệu người có thể tử vong và các chủng kháng thuốc hơn của căn bệnh này có thể xuất hiện.

Trong một cuộc phỏng vấn với The Associated Press, Giám đốc điều hành UNAIDS, Winnie Byanyima, cho biết số ca nhiễm HIV đã giảm trong những năm gần đây, với chỉ 1,3 triệu ca mới được ghi nhận vào năm 2023, giảm 60% kể từ khi virus đạt đỉnh vào năm 1995.

Nhưng kể từ khi Tổng thống Donald Trump tuyên bố Hoa Kỳ sẽ đóng băng mọi viện trợ nước ngoài trong 90 ngày, bà Byanyima nói các quan chức ước tính rằng đến năm 2029, có thể có 8,7 triệu người mới nhiễm HIV, số ca tử vong liên quan đến AIDS tăng gấp mười lần — lên 6,3 triệu — và thêm 3,4 triệu trẻ em trở thành trẻ mồ côi.

“Chúng ta sẽ chứng kiến sự gia tăng của căn bệnh này”, bà Byanyima phát biểu từ Uganda. “Điều này sẽ cướp đi sinh mạng nếu chính phủ Hoa Kỳ không thay đổi quyết định và duy trì vai trò lãnh đạo của mình”, bà nói, đồng thời cho biết thêm rằng bà không có thẩm quyền chỉ trích bất kỳ chính sách nào của chính phủ.

Bà Byanyima đã cầu xin chính quyền Trump không cắt nguồn tài trợ đột ngột, điều mà bà cho là đã gây ra “hoảng loạn, sợ hãi và bối rối” ở nhiều quốc gia châu Phi bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi AIDS.

Tại Kenya, bà nói, 550 nhân viên phòng chống HIV đã bị sa thải ngay lập tức, trong khi hàng nghìn người khác ở Ethiopia đã bị sa thải, khiến các quan chức y tế không thể theo dõi được dịch bệnh.

Bà lưu ý rằng việc mất nguồn tài trợ của Hoa Kỳ cho các chương trình phòng chống HIV ở một số quốc gia là thảm khốc, với nguồn tài trợ bên ngoài, chủ yếu là từ Hoa Kỳ, chiếm khoảng 90% các chương trình của họ. Bà cho biết gần 400 triệu đô la được chuyển đến các quốc gia như Uganda, Mozambique và Tanzania.

“Chúng tôi có thể làm việc với (người Mỹ) về cách giảm đóng góp của họ nếu họ muốn giảm”, bà nói. Bà Byanyima mô tả việc Mỹ rút khỏi các nỗ lực phòng chống HIV toàn cầu là cuộc khủng hoảng lớn thứ hai mà lĩnh vực này từng phải đối mặt — sau nhiều năm trì hoãn mà các nước nghèo phải mất để có được thuốc kháng virus cứu sống đã có từ lâu ở các nước giàu.

Bà Byanyima cũng cho biết việc mất đi sự hỗ trợ của Mỹ trong các nỗ lực chống lại HIV diễn ra vào một thời điểm quan trọng khác, với sự ra đời của thứ mà bà gọi là “một công cụ phòng ngừa kỳ diệu” được gọi là lenacapavir, một loại vắc-xin tiêm hai lần một năm đã được chứng minh là có khả năng bảo vệ hoàn toàn chống lại HIV ở phụ nữ và có hiệu quả gần như thế đối với nam giới.

Bà Byanyima nói việc sử dụng rộng rãi loại vắc-xin đó, cùng với các biện pháp can thiệp khác để ngăn chặn HIV, có thể giúp chấm dứt căn bệnh này như một vấn đề sức khỏe cộng đồng trong năm năm tới.

Bà cũng lưu ý rằng lenacapavir, được bán với tên gọi Sunlenca, được công ty Gilead của Mỹ chế tạo.

Bà Byanyima cho biết viện trợ quốc tế “đã giúp một công ty Mỹ đổi mới, đưa ra thứ gì đó sẽ mang lại cho họ hàng triệu triệu đô la, nhưng đồng thời ngăn ngừa các ca nhiễm mới ở phần còn lại của thế giới”. Bà nói việc đóng băng nguồn tài trợ của Hoa Kỳ không hợp lý về mặt kinh tế.

“Chúng tôi kêu gọi chính phủ Hoa Kỳ xem xét lại vấn đề này, để hiểu rằng đây là việc có lợi cho cả hai bên”, bà nói, lưu ý rằng viện trợ nước ngoài chỉ chiếm chưa đến 1% tổng ngân sách của Hoa Kỳ. “Tại sao bạn lại cần phải gây gián đoạn như vậy về 1% đó?”

Bà Byanyima nói cho đến nay, không có quốc gia hoặc nhà tài trợ nào khác đứng ra lấp đầy khoảng trống do việc mất viện trợ của Hoa Kỳ để lại, nhưng bà có kế hoạch đến thăm nhiều thủ đô châu Âu để nói chuyện với các nhà lãnh đạo toàn cầu.

“Sẽ có người chết vì các công cụ cứu sinh bị tước mất”, bà nói. “Tôi vẫn chưa nghe thấy bất kỳ quốc gia châu Âu nào cam kết vào cuộc, nhưng tôi biết họ đang lắng nghe và cố gắng xem họ có thể tham gia vào đâu vì họ quan tâm đến quyền, đến nhân loại”

Tổng thống Donald Trump sẽ cần Tòa án Tối cao, với ba thẩm phán do ông bổ nhiệm, cho phép thực hiện hành động mạnh mẽ nhất trong số nhiều hành động mà ông đã thực hiện chỉ trong vài tuần đầu tiên của nhiệm kỳ thứ hai tại Toà Bạch Ốc.

Nhưng ngay cả một đa số bảo thủ với quan điểm mạnh mẽ về quyền lực của tổng thống cũng có thể phản đối một số điều mà tổng thống muốn làm.

Năm ngoái, tòa án đã trao cho ông Trump những chiến thắng lớn giúp xóa bỏ những trở ngại tiềm tàng đối với việc tái đắc cử của ông, hoãn phiên tòa hình sự của ông tại Washington, D.C., sau đó miễn trừ truy tố đối với các hành động chính thức. Nhưng nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump được đánh dấu bằng những thất bại đáng kể — cũng như một số chiến thắng — tại tòa án.

“Đây sẽ là một thử thách phi thường đối với Tòa án của ông Roberts về việc liệu họ có sẵn sàng bảo vệ các nguyên tắc hiến pháp mà họ đã chấp nhận từ lâu hay không”, ông Michael Waldman, chủ tịch Trung tâm Brennan của Đại học New York và là tác giả một cuốn sách chỉ trích tòa án, nói. “Một số điều chúng ta đã thấy là vi hiến trắng trợn đến mức tôi tin rằng tòa án sẽ chống lại. Những điều khác phù hợp với sự tích tụ quyền lực của tổng thống khiến tôi rất lo lắng”.

Không thiếu những vấn đề có thể tìm đường đến tòa án tối cao của quốc gia. Các tòa án cấp dưới đã tạm dừng các lệnh về quyền công dân theo nơi sinh, lệnh đóng băng các khoản trợ cấp và cho vay của chính phủ và lệnh cho các nhân viên liên bang nghỉ việc theo chọn lựa.

Các vụ kiện khác đã được đưa ra về các hạn chế đối với người chuyển giới, giới hạn đối với người xin tị nạn, các nỗ lực đóng cửa USAID, Elon Musk và nhóm của ông ta tiếp cận dữ liệu nhạy cảm và việc sa thải các quan chức tại các cơ quan liên bang độc lập.

Ông Trump đã đạt được thành công lẫn lộn tại tòa án trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình. Với tỷ lệ bỏ phiếu 5-4, các thẩm phán đã duy trì lệnh cấm nhập cảnh vào Hoa Kỳ từ một số quốc gia chủ yếu là người Hồi giáo, nhưng chỉ sau khi các tòa án đã chặn hai phiên bản đầu tiên của lệnh cấm.

Cũng cùng năm thẩm phán bảo thủ ấy ủng hộ việc ông Trump sa thải người đứng đầu Cục Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng và mở đường cho chính quyền dùng hàng tỷ đô la từ quỹ của Ngũ Giác Đài để xây dựng các phần của bức tường biên giới với Mexico, trong khi vụ kiện về số tiền này vẫn tiếp tục.

Cùng lúc đó, Chánh án John Roberts đã cùng bốn thẩm phán cấp tiến của tòa án vào thời điểm ấy ngăn chặn ông Trump chấm dứt chương trình DACA dành cho di dân được đưa đến đây khi còn là trẻ em. Cùng một đa số năm thẩm phán này cũng đã ngăn cản chính quyền đưa câu hỏi về quyền công dân vào cuộc điều tra dân số năm 2020.

Ông Roberts cũng thẳng thừng chỉ trích ông Trump vì đã lên án một thẩm phán đã bác bỏ chính sách tị nạn di cư của ông là “thẩm phán Obama”.

Một điểm khác biệt lớn so với nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông Trump là chỉ có ba thẩm phán theo chủ nghĩa cấp tiến, sau cái chết của bà Ruth Bader Ginsburg vào tháng 9 năm 2020 đã cho phép ông Trump bổ nhiệm một thẩm phán thứ ba, Amy Coney Barrett, trong những tháng cuối nhiệm kỳ của ông. Bà đã gia nhập nhóm những người được ông Trump bổ nhiệm trước đó, Neil Gorsuch và Brett Kavanaugh.

Quyền công dân theo nơi sinh có thể là thử thách quan trọng đầu tiên

Vấn đề, có thể là đầu tiên, cần giải quyết lần này là lệnh của ông Trump chấm dứt quyền công dân theo nơi sinh đối với con cái của những cha mẹ đang ở Hoa Kỳ bất hợp pháp. Chính quyền đã chỉ ra rằng họ sẽ kháng cáo phán quyết của một thẩm phán cho đến nay đã chặn phán lệnh này.

Tùy thuộc vào tốc độ hành động của tòa phúc thẩm liên bang tại San Francisco, đơn kháng cáo khẩn cấp lên Tòa án Tối cao có thể được gửi đến trong vòng vài tuần nếu Bộ Tư pháp của ông Trump muốn thúc ép tòa án cho phép lệnh có hiệu lực trong khi cuộc chiến pháp lý vẫn tiếp diễn.

Mặc dù có một số sự ủng hộ trong giới luật pháp về những gì ông Trump đang cố gắng thực hiện, nhưng quan điểm rộng rãi của cả các học giả cấp tiến lẫn bảo thủ thì đây là cuộc chiến mà tổng thống sẽ không thắng.

“Tôi cực kỳ hoài nghi về việc có bất kỳ phiếu bầu nào cho sắc lệnh về quyền công dân theo nơi sinh như đã viết”, ông Jonathan Adler, giáo sư luật tại Đại học Case Western Reserve ở Cleveland, người tự nhận mình là người trung hữu, nói.

Liệu lệnh đóng băng chi tiêu liên bang có được chấp nhận không?

Nỗ lực đóng băng chi tiêu liên bang hiện đã bị tạm dừng của ông Trump và lời kêu gọi đóng cửa USAID của ông cũng có thể gặp phải sự phản đối, ngay cả trước tòa án bảo thủ, mặc dù việc cắt giảm khiêm tốn hơn có thể có kết quả tốt hơn.

“Tòa án sẽ hoài nghi hơn, đặc biệt là nếu chính quyền cố gắng giải thể hoàn toàn một cơ quan được thành lập theo luật định”, giáo sư luật Michael Moreland của Đại học Villanova, người từng làm việc tại Toà Bạch Ốc dưới thời Tổng thống George W. Bush, nói.

Lịch sử của lệnh cấm đi lại, mà tòa án cuối cùng đã duy trì sau khi được sửa đổi hai lần, là bài học bổ ích, ông Adler cho biết.

“Đưa ra thông báo rộng rãi, hơi vội vàng, hơi hung hăng, đã vượt quá giới hạn. Sau đó, ổn định lại ở một không gian có thể bảo vệ được hơn sau khi phản kháng. Kết quả là một điều gì đó khiêm tốn hơn, nhưng vẫn ấn tượng”, ông nói.

Chính quyền Biden đã tìm ra một cách có thể bảo vệ được về mặt pháp lý để không chi tiền xây tường biên giới mà Quốc hội đã phân bổ. “Có nhiều sự thay đổi trong các kết nối hơn cách nhìn nhận của mọi người”, ông Adler nói.

Quyền sa thải của tổng thống đang ở thế vững chắc hơn

Ông Trump đang ở thế vững chắc hơn khi sa thải thành viên Hội đồng Quan hệ Lao động Quốc gia Gynne A. Wilcox và các thành viên Ủy ban Cơ hội Việc làm Bình đẳng Charlotte Burrows và Jocelyn Samuels, tất cả đều là đảng viên Dân chủ.

Bà Wilcox đã kiện, lập luận rằng luật liên bang bảo vệ bà khỏi bị sa thải tùy tiện.

Nhưng ngay cả luật sư của bà cũng thừa nhận trong hồ sơ của họ rằng vụ kiện của bà có thể gây ra một thách thức lên Tòa án tối cao đối với tiền lệ 90 năm mà ông Roberts và những người bảo thủ khác đã thu hẹp lại. Vụ án được gọi là Humphrey's Executor đã phán quyết rằng Tổng thống Franklin Roosevelt không thể tùy tiện sa thải một thành viên của Ủy ban Thương mại Liên bang, một phán quyết cũng áp dụng cho các cơ quan liên bang độc lập khác.

Tuy nhiên, phán quyết đó đã vấp phải một lý thuyết pháp lý được những người bảo thủ chấp nhận rằng Hiến pháp trao toàn bộ quyền hành pháp cho tổng thống, người duy nhất chịu trách nhiệm trước toàn thể cử tri Hoa Kỳ.

Trong vụ kiện CFPB năm 2020, ông Roberts đã gạt bỏ khiếu nại của Thẩm phán Elena Kagan rằng tòa án đã tước đi “một phần độc lập khỏi áp lực chính trị”.

Ông Roberts vẫn giữ nguyên bản án Humphrey Executor, nhưng đã giảm bớt, ngay cả khi Thẩm phán Clarence Thomas và Gorsuch viết rằng họ sẽ tiếp tục và bác bỏ nó.

“Nếu tôi phải suy đoán, tôi sẽ nói rằng nó sẽ bị - nếu không bị bác bỏ hoàn toàn - ít nhất là bị hạn chế nghiêm trọng”, ông Moreland nói.

Việt Nam và Nhật Bản vào ngày 10/2 tổ chức đối thoại chính sách quốc phòng lần thứ 11, cam kết hợp tác vì hòa bình và phát triển trong khu vực và thế giới.

Ông Hoàng Xuân Chiến, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam, và ông Kano Koji, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Nhật Bản, đồng chủ trì Đối thoại chính sách quốc phòng Việt-Nhật lần thứ 11 diễn ra tại Fukuoka, Nhật Bản, theo Thông Tấn xã Việt Nam (TTXVN).

“Tại cuộc đối thoại, hai bên đã trao đổi quan điểm về các vấn đề toàn cầu và khu vực cùng quan tâm”, TTXVN tường thuật.

Ông Chiến bày tỏ mong muốn Nhật Bản tiếp tục mở rộng loại hình đào tạo, tăng cường số lượng học bổng cho học viên Việt Nam cũng như hỗ trợ Việt Nam trong lĩnh vực gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc, khắc phục hậu quả chiến tranh..., theo trang Quân Đội Nhân Dân (QĐND).

Liên quan đến vấn đề Biển Đông, ông Chiến nhấn mạnh cần tôn trọng luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước của LHQ về Luật Biển (UNCLOS) 1982 và Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC), đồng thời đẩy mạnh đàm phán để hoàn tất Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) hiệu quả, thực chất.

Về phần mình, ông Kano nhấn mạnh tầm quan trọng của mối quan hệ với Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực quốc phòng. Ông khẳng định Nhật Bản ủng hộ việc đề cao luật pháp quốc tế, nhấn mạnh tầm quan trọng của nỗ lực chung nhằm xây dựng môi trường hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển, theo QĐND.

Tháng 12 năm ngoái, Nhật Bản và Việt Nam tổ chức Đối thoại Đối tác Chiến lược, trong đó hai bên xác nhận sẽ hiện thực hóa hợp tác trong các lĩnh vực an ninh và an ninh kinh tế theo “Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á và thế giới”, được nâng cấp vào tháng 11/2023 và thảo luận về hợp tác, bao gồm hợp tác về thiết bị quốc phòng và công nghệ, theo Bộ Ngoại giao Nhật Bản.

Cuộc đối thoại hôm 10/2 diễn ra vài ngày sau khi Thủ tướng Nhật Bản Ishiba Shigeru và Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp nhau tại Washington hôm 7/2, với việc hai bên khẳng định quyết tâm theo đuổi “một thời kỳ hoàng kim mới” cho quan hệ Mỹ-Nhật nhằm duy trì một Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở, đồng thời mang lại hòa bình và thịnh vượng cho một thế giới đang đầy bạo lực và hỗn loạn, theo tuyên bố của Nhà Trắng.

Hai nhà lãnh đạo nhắc lại sự phản đối mạnh mẽ của họ đối với bất kỳ nỗ lực nào của Trung Quốc nhằm thay đổi hiện trạng bằng vũ lực hoặc cưỡng ép ở Biển Hoa Đông, đồng thời phản đối các yêu sách biển trái pháp luật, quân sự hóa các thực thể được cải tạo cũng như các hoạt động đe dọa và khiêu khích ở Biển Đông của Bắc Kinh.

Thay vì mở rộng sản xuất ở Việt Nam như dự định trước đây, do giá nhân công lẫn chi phí hoạt động đều gia tăng, hãng Apple của Mỹ đang có bước đi mạnh mẽ và chiến lược là chuyển việc sản xuất máy tính MacBook từ Việt Nam sang Ấn Độ, theo các bài đăng trên SimplyMac, Patenly Apple và DigiTimesAsia hôm 10/2.

VOA liên lạc với trụ sở chính của Apple ở Mỹ để tìm hiểu thêm nhưng không nhận được hồi đáp ngay lập tức.

Theo SimplyMac, Patenly Apple và DigiTimesAsia, trong nhiều năm qua, Việt Nam là một trung tâm chính trong chuỗi cung của Apple, đặc biệt về phụ kiện và thiết bị nhỏ. Tính đến tháng 9/2023, Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất lớn thứ tư của Apple.

Tuy nhiên, chi phí nhân công tăng lên, hạn chế về nguồn cung lao động lành nghề và giá đất ngày càng đắt hơn làm cho việc sản xuất MacBook quy mô lớn trở nên khó có lãi, kém khả thi.

Bên cạnh đó, sự lệ thuộc của Việt Nam vào linh kiện nhập khẩu càng làm tăng thêm chi phí sản xuất, điều đó đưa Ấn Độ trở thành nước thay thế hấp dẫn hơn.

Việc dịch chuyển sản xuất không phải vì Việt Nam “tồi”, bài của SimplyMac có đoạn. Vấn đề chủ yếu là chi phí. Sản xuất ở Việt Nam gần đây trở nên đắt đỏ hơn trong khi Ấn Độ mang lại một số lợi ích cho Apple.

Điều này cũng không đồng nghĩa là Apple đang rời khỏi Việt Nam hoàn toàn nhưng nó cho thấy chi phí là vấn đề rất quan trọng khi các hãng quyết định đặt hoạt động sản xuất ở đâu.

Bên cạnh mục đích giảm chi phí, động thái của Apple là một phần trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung. Cho đến nay, hãng đã và đang nỗ lực giảm sự lệ thuộc vào Trung Quốc, nhất là do những căng thẳng thương mại Mỹ-Trung, nhiều sự bất định về địa chính trị và lập trường khó đoán định của chính quyền Tổng thống Trump, các bài đăng của SimplyMac và Patently Apple chỉ ra.

Bằng việc chuyển dây chuyền sản xuất MacBook sang Ấn Độ, Apple củng cố mức độ bền vững của chuỗi cung của hãng trên toàn cầu trong khi khai thác thị trường nội địa đang bùng nổ ở Ấn Độ.

Đất nước Nam Á với dân số lớn nhất thế giới có những yếu tố quan trọng đối với Apple gồm lực lượng lao động lành nghề, chính phủ hỗ trợ tốt và tính hiệu quả về chi phí.

Cụ thể hơn, theo SimplyMac, Ấn Độ ngày càng có nhiều kỹ sư và kỹ thuật viên được đào tạo tốt cho ngành sản xuất công nghệ cao, chính phủ đưa ra nhiều ưu đãi nhằm thu hút các hãng chế tạo điện tử toàn cầu, và mức lương ở Ấn Độ cạnh tranh hơn so với Việt Nam.

Theo tìm hiểu của VOA, năm 2024, GDP đầu người Việt Nam là 4.700 đô la, gấp gần 1,6 lần so với 2.940 đô la của Ấn Độ.