Khi một loạt máy bay không người lái Ukraine (UAV) lao xuống Moskva vào rạng sáng 18/6, những video quay từ các đường phố thủ đô Nga sau đó đã cho thấy phần nào cách phản ứng của lưới phòng không nước này trước đòn tập kích tầm xa của đối thủ.

Hình ảnh đăng trên mạng xã hội và đã được CNN cùng các chuyên gia xác minh cho thấy binh sĩ Nga khai hỏa tên lửa vác vai ngay trên cao tốc đông đúc, giữa dòng xe đang ùn lại. Người dân nháo nhác tìm nơi ẩn nấp khi một chiếc UAV bị bắn trúng lao thẳng xuống tòa nhà giữa khu chợ sầm uất.

Ukraine tuyên bố đã phóng gần 200 UAV trong ngày hôm đó, đánh dấu đòn tập kích lớn nhất nhắm vào thủ đô Nga kể từ đầu chiến sự. Cuộc tấn công khiến một phần nhà máy lọc dầu lớn nhất thành phố chìm trong biển lửa. Một vụ nổ lớn dữ dội đã hất văng nắp bể chứa nhiên liệu lên không trung, khiến nhiều người dân Moskva cảm nhận rõ khói lửa giao tranh chưa bao giờ gần mình đến vậy.

Theo Markus Schiller, chuyên gia vũ khí từ Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm, cuộc tấn công vào Moskva cho thấy chiến thuật dùng UAV tầm xa áp đảo phòng không Nga mà Ukraine áp dụng gần đây đã mang lại hiệu quả.

"Những hệ thống vũ khí phòng không cũ của Nga hoạt động không hoàn hảo, trong khi Ukraine liên tục cải thiện năng lực tấn công của mình trong suốt những năm qua", Schiller nhận xét.

Ukraine đã đẩy mạnh những cuộc tập kích tầm xa nhằm vào các nhà máy lọc dầu và căn cứ quân sự của Nga kể từ năm 2024. Gần đây, họ còn chọc thủng lưới phòng thủ của Nga tại St. Petersburg và liên tục tấn công thủ đô Moskva, đưa sức nóng xung đột đến gần với hai thành phố lớn nhất Nga.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ngày 20/6 cho hay nước này đã triển khai các loại máy bay không người lái (UAV) tầm xa mới được hiện đại hóa và có khả năng tấn công mục tiêu ở khoảng cách tới 3.000 km, đe dọa các cơ sở dầu khí chiến lược ở vùng Siberia của Nga.

Stu Ray, nhà phân tích cấp cao tại công ty công nghệ và tình báo McKenzie Intelligence Services, trụ sở tại London, cho rằng việc binh sĩ Nga khai hỏa tên lửa vác vai ngay trên đường cao tốc là hành động mạo hiểm, do luồng phụt từ tên lửa có thể đe dọa đến các phương tiên lưu thông gần đó.

"Điều đó cho thấy phản ứng vội vã, phần nào thiếu chuyên nghiệp với cuộc tấn công. Binh sĩ đã sử dụng vũ khí quân sự ở khoảng cách quá gần với các phương tiện cũng như người dân", Ray cho biết.

Các nguồn tin quân sự từ Kiev từng tiết lộ trong giai đoạn đầu xung đột, Nga tập trung phần lớn hệ thống phòng không ở khu vực biên giới với Ukraine và dọc tiền tuyến. Tuy nhiên, chiến lược của Ukraine là tập kích dồn dập vào nhiều địa điểm khác nhau tại vùng do Nga kiểm soát ở miền đông đất nước cũng như sâu trong lãnh thổ Nga, buộc Moskva phải phân tán lực lượng, khiến lưới lửa phòng thủ bị dàn mỏng và lộ sơ hở.

Trong nhiều năm qua, Kiev cũng nhắm mục tiêu vào chính các bệ phóng phòng không và hệ thống radar dò tìm nhằm làm suy yếu năng lực phòng thủ của Moskva. Quân đội Ukraine tuyên bố đã phá hủy 166 khí tài phòng không Nga tính từ đầu năm nay và hơn 1.432 chiếc kể từ khi giao tranh nổ ra hồi năm 2022.

Hơn nữa, hệ thống phòng không của Nga vốn không được thiết kế để chống lại những đòn tập kích bằng UAV. Theo Thomas Withington, chuyên gia nghiên cứu khoa học quân sự tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), trụ sở tại London, chúng được thiết kế để bắn hạ các loại máy bay chiến đấu truyền thống, tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình.

UAV Ukraine có tốc độ thấp hơn nhiều so với tiêm kích hay tên lửa, nhưng có kích thước nhỏ hơn và khó bị phát hiện, đánh chặn hơn.

"Hệ thống phòng không Nga không đáp ứng được yêu cầu chống UAV", Withington nhận định. "Chúng không có khả năng phát hiện, theo dõi và đánh chặn kiểu tập kích này. Tình thế sẽ không thể thay đổi trừ khi Nga cải tổ toàn diện hệ thống phòng không của mình".

Chuyên gia này lưu ý rằng hàng loạt lệnh trừng phạt của phương Tây cũng có thể cản trở Nga tiếp cận những công nghệ cần thiết để phát triển hệ thống mới có khả năng đánh chặn UAV Ukraine. "Ngay cả khi đẩy mạnh được sản xuất, họ cũng chỉ tăng sản lượng các hệ thống tên lửa vốn không mang lại hiệu quả trong đối phó UAV", ông nói.

Mặc dù vậy, một số chuyên gia lưu ý lưới phòng không Nga vẫn có khả năng bắn hạ phần lớn UAV Ukraine. Sáng 19/6, quân đội Nga tuyên bố đã đánh chặn 216 UAV của Ukraine trên khắp cả nước.

Trong một đánh giá về hệ thống phòng thủ của Moskva, tư lệnh lực lượng UAV Ukraine Robert Brovdi cho biết tính đến giữa tháng 5, thủ đô Nga vẫn sở hữu hơn 100 bệ phóng tên lửa phòng không cùng hơn 50 tổ hợp Pantsir. Tuy nhiên, nếu Ukraine tung ra hơn 100 UAV trong một cuộc tấn công, vài chiếc trong số đó chắc chắn vẫn có khả năng vượt qua lưới phòng thủ của Nga, ngay cả khi chúng trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu.

UAV hiện đại cũng có thể lọt lưới phòng thủ vì chúng khó bị theo dõi hơn nhiều so với các loại tên lửa hay máy bay cỡ lớn.

"Chúng có thể hiện lên trên màn hình radar, nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa việc phát hiện và bám bắt mục tiêu một cách chính xác để dẫn đường cho tên lửa", Withington cho hay.

Và việc hàng trăm UAV đồng loạt lao tới từ nhiều hướng đòi hỏi hệ thống phòng không Nga phải phối hợp chính xác trên quy mô lớn, điều mà theo ông là "hiện vẫn chưa hiệu quả".

Việc Ukraine liên tục tung ra các đòn tập kích tầm xa trên diện rộng làm dấy lên suy đoán Nga có thể đang cạn kiệt đạn dược phòng không. Giới chuyên gia cảnh báo rất khó để nắm được lượng tên lửa phòng không dự trữ của Moskva do đây là thông tin bảo mật tuyệt đối. Tuy nhiên, kho dự trữ này chắc chắn sẽ vơi dần nếu Ukraine tiếp tục duy trì các đợt tấn công dồn dập với quy mô lớn như hiện nay.

"Xét về tần suất và mức độ nghiêm trọng từ các đòn tập kích của Ukraine, mọi lựa chọn đối với Nga lúc này đều khó khăn", Withington bình luận. "Tôi nghĩ giới quân sự Nga có lẽ đang phải cân nhắc xem đâu là phương án gây ít thiệt hại nhất để đối phó với những gì họ đang phải hứng chịu từ Ukraine".

Tổng thống Nga Vladimir Putin chưa đưa ra bình luận nào về cuộc tập kích của Ukraine vào Moskva hôm 18/6. Igor Sechin, giám đốc điều hành tập đoàn dầu khí quốc doanh Rosneft, ngày 19/6 thừa nhận Nga đang gặp vấn đề về nguồn cung nhiên liệu.

Tuy nhiên, ông Sechin cho rằng những rắc rối này một phần liên quan đến "hoạt động bảo dưỡng ngoài kế hoạch tại các nhà máy lọc dầu". Đây dường như là cách nói giảm nhằm ám chỉ hàng loạt đòn tập kích từ Ukraine nhằm vào hạ tầng dầu mỏ Nga những tháng gần đây.

Điện Kremlin cùng ngày đã ca ngợi "hiệu suất cao" của các hệ thống phòng không Nga sau cuộc tập kích, nhằm bác bỏ những đánh giá cho rằng họ đang lúng túng.

"Hệ thống phòng không của chúng tôi đang hoạt động rất hiệu quả, bất kể điều gì xảy ra", người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nói trong họp báo.

Ông tìm cách giảm nhẹ quy mô thiệt hại từ cuộc tấn công của Kiev, thay vào đó đề cập đến những cuộc tập kích hàng ngày của Nga vào các thành phố Ukraine và khẳng định quân đội Nga đang nắm thế thượng phong trên chiến trường miền đông Ukraine.

"Các bạn nên xem thêm những thước phim gửi về từ nhiều thành phố ở Ukraine", ông nói. "Những đòn tập kích do lực lượng vũ trang chúng ta thực hiện thực sự rất ấn tượng".

Trang RT của Nga dẫn lời nhà phân tích quân sự Andrei Martyanov nhận định cuộc tập kích hôm 18/6 vào Moskva chủ yếu nhằm mục đích gây chú ý trên truyền thông hơn là đạt được các mục tiêu quân sự thực chất.

"Tất cả việc này chỉ nhằm tạo hiệu ứng gây chú ý, phục vụ cho chiến dịch truyền thông của Ukraine, kết quả thực tế không đáng kể", ông nói.

Theo Martyanov, UAV không phải lực lượng chính định hình các hoạt động tác chiến hiệp đồng binh chủng, vốn vẫn phụ thuộc chủ yếu vào pháo binh và không quân.

Ông giải thích thêm rằng diện tích khổng lồ của Moskva khiến những cuộc tập kích như vậy không có nhiều ý nghĩa về mặt quân sự, dù chúng chắc chắn sẽ thu hút quan tâm từ dư luận quốc tế.

"Nhiều người vẫn chưa hiểu Moskva lớn đến mức nào. Quy mô của nó có thể sánh ngang với một quốc gia nhỏ như Luxembourg. Đòn tập kích vừa qua thuần túy chỉ là để gây rúng động dư luận", Martyanov cho hay.

Vũ Hoàng (Theo Moscow Times, RT, CNN, AFP, Reuters)